معرفی

استان اردبیل یکی از استان‌های ایران است که در شمال غربی این کشور واقع شده است. مساحت این استان ۱۷۹۵۳ کیلومتر مربع (حدوداً ۱٫۰۹ درصد از مساحت کل کشور) و جمعیت آن بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵ برابر یک میلیون و ۲۲۸ هزار نفر می‌باشد. مرکز این استان شهر اردبیل است و بر طبق آخرین تقسیمات کشوری، شامل ۹ شهرستان، ۲۵ بخش، ۲۱ شهر و ۶۶ دهستان می‌شود. این استان در سال ۱۳۷۲ از استان آذربایجان شرقی جدا و به استانی مستقل تبدیل شد.استان اردبیل یکی از مناطق گردشگری در ایران است. یکی از ویژگی‌های این استان آب و هوای مطبوع و خنک این منطقه در فصول بهار و تابستان می‌باشد.اکثر ساکنان استان اردبیل را، آذری‌ها تشکیل می‌دهند که به‌زبان ترکی آذربایجانی تکلم می‌کنند. البته در پاره‌ای از نواحی شهرستان نمین در شرق استان، زبان‌های تاتی و تالشی نیز در بین مردم تلکم می‌شونداستان اردبیل یکی از استان‌های شمال غربی ایران محسوب می‌شود. این استان از شمال به جمهوری آذربایجان، از سمت غرب به استان آذربایجان شرقی، از سمت شرق به استان گیلان کوههای تالش و از سمت جنوب به استان زنجان محدود شده‌است

 

 

آبی بیگلو(اردبیل)

 

  • جمعیت :
    5242
  • کد تلفن :
    452

 

آبی‌بیگلو شهری است در بخش ویلکیج شهرستان نمین استان اردبیل ایران.

این شهر در حدود سال 1377 خورشیدی از روستا تبدیل به شهر شده‌است.این شهر به دلیل موقعیت ارتباطی خود بین روستاهای اطراف وشهرهای نمین و اردبیل دارای رشد روز افزون است

این شهر در نزدیکی جنگل فندق‌لو قرار گرفته و در روزهای تعطیل خانواده‌های زیادی از شهرهای اطراف برای گذراندن روز تعطیل خود به آن‌جا می‌روند. در یک کیلومتری این شهر یکی از انشعابات رودخانه آجی چای وجود دارد که رودخانه‌ای فصلی می‌باشد

اردبیل(اردبیل)

  • جمعیت :
    418262
  • کد تلفن :
    451
  • سایت شهرداری :
    www.eardabil.ir

اَردَبیل یکی از شهرهای ایران و مرکز استان اردبیل در شمال غربی کشور است. این شهر همچنین مرکز شهرستان اردبیل است. اردبیل از شهرهای باستانی و تاریخی ایران است. این شهر در نزدیکی مرز جمهوری آذربایجان قرار گرفته‌است و دارای ارتفاع زیادی است و از سردترین شهرهای ایران محسوب می‌گردد که جاذبه‌های طبیعی زیادی دارد. این شهر در 219 کیلومتری تبریز و 591 کیلومتری تهران واقع شده‌است.

جغرافیا
شهر اردبیل در ارتفاع 1500 متری از سطح دریا و در میان کوه‌های طالش و سبلان واقع در رشته‌کوه البرز در شمال غرب فلات ایران جای گرفته‌است و دارای زمستان‌های سرد و تابستان‌های ملایم است.

مردم
جمعیت این شهر براساس سرشماری سراسری سال 1385 ایران، برابر با 412,669 نفر است. زبان مردم شهر اردبیل ترکی آذربایجانی است. مذهب اکثر مردم این شهر، اسلام (شیعه دوازده‌امامی) بوده و مسلمانان اهل سنت در روستاهایی نظیر عنبران سکونت دارند. هم‌چنین مسیحیان شهر که اغلب ارمنی بوده‌اند در دهه‌های گذشته مهاجرت نموده‌اند.

وجه تسمیه
غالب صاحب‌نظران نام قدیمی شهر را «آرتاویل» و از ریشه اوستایی می‌دانند. این نام از ترکیب دو کلمه «آرتا» (به‌معنی مقدس که در فارسی میانه تبدیل به «ارد» شده‌است و در کلماتی نظیر اردشیر آمده‌است) و «ویل» تشکیل شده‌است. امروزه در مناطق تالش‌نشین استان، هنوز هم به اردبیل، «آردویل» می‌گویند که معنی «شهر مقدس» را می‌دهد.

لقب‌ها
اردبیل در طول تاریخ، به نام‌های گوناگونی ازجمله «دارالارشاد»، «دارالملک»، «دارالعرفان»، «دارالامان» و «شهر مقدس» ملقب بوده‌است و در دوره‌های مختلف، مرکز ایلات آذربایجان بوده و به‌علت قرارداشتن در مسیر جاده ابریشم، از رونق اقتصادی بسیار خوبی، برخوردار بوده‌است.

پیشینه

بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی

اردبیل از شهرهای کهن ایران است که حدود 5000 سال قدمت دارد.در لوحه‌های گلی سومریان به صورت ارتا ثبت گردیده‌است که خود قدمت شهر را تا 5000 سال میرساند. این شهر در زمان حکومت بنی‌امیه مرکز حکومت آذربایجان و در زمان بنی‌عباس مرکز قیام بابک خرمدین بوده‌ است. در سال 618 هجری مورد حمله مغولان قرار گرفت.در دوران باستان نیز که ایران به چهار ولایت تقسیم شده بود اردبیل مرکز ولایت باختر شامل آذربایجان، ارمنستان و آران بوده‌است.اما در زمان تیموریان و صفویان، نهضت تشیع و جنبش‌های سیاسی ایران از این شهر برخاست. اردبیل در زمان صفویان آباد گردید و به اوج اعتبار، عزت، و عظمت خود رسید، اما پس از انقراض این سلسله در پیشامدها و تحولات تاریخی دوره نادرشاه و اوایل قاجار و به‌خصوص با ورود قشون روسیه به ایران و حوادث دوران مشروطیت، از رونق و اهمیت افتاد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، در 24 فروردین 1372 به مرکز استان تبدیل شد.

مسجد جمعه اردبیل(مسجد جامع اردبیل )-یادگار دوره پیش از اسلام ودوره سلجوقیان

از آثار تاریخی اردبیل که برخی به دوره پیش از اسلام می‌رسد، می‌توان از دهکده آتشگاه، شهر هیر، شهریور، و مسجد جامع اردبیل که در قدیم آتشکده بوده‌است، نام برد. با توجه به این‌که این مسجد، بزرگ‌ترین و قدیم‌ترین مسجد اردبیل است، احتمال می‌رود یکی از واحدهای آن، کتابخانه بوده، ولی در تاریخ اردبیل اشاره‌ای به آن نشده‌ است.
بسیاری از مؤلفان دوره اسلامی، بنای شهر اردبیل را به فیروز، پادشاه ساسانی نسبت می‌دهند و می‌نویسند که اردبیل به دستور این پادشاه، که در سده پنجم میلادی می‌زیست، ساخته شده‌است.فردوسی در شاهنامه بنای اردبیل را به پیروز ساسانی نسبت می‌دهد.

کشف تاریخ 40 هزار ساله اردبیل
کشفیات اخیر در خصوص تاریخ اردبیل در منطقه مراد لو اردبیل نشان از کشف تاریخ 40 هزار ساله در اردبیل را به اثبات میرساند.محوطه شامل بیش از یکصد تخته سنگ مزین به نقوش صخره‌ای بوده که با بررسی و مطالعه هر یک از آنها زوایای پنهانی از نحوه زندگی و استقرار بشر در این منطقه از کشور نمایان خواهد شد. یکی از کارشناسان باستان شناسی اردبیل گفت: نقوش خمره‌ای یا همان سنگ نگاره‌ها کهن‌ترین آثار هنری بر جای مانده از بشر هستند که قدمت برخی از آنها به ?40?هزار سال قبل برمی گردد.

باستان شناسی اردبیل
منطقه اردبیل حداقل از هزاره ششم قبل از میلاد مسکونی بوده‌است. براساس پژوهش، سراسر منطقه از تپه‌های باستانی پوشیده شده‌است. کاوش‌های مقدماتی در برخی از نواحی اردبیل به ویژه در قسمت‌های شمالی و شرقی آن نشان می‌دهد که اردبیل از کانونهای مهم فرهنگ مگالی تیک یا سنگ افراشتی بوده‌است. مردم مگالی تیک شرق آذربایجان که ماهیت قومی آنها می‌باید از عناصر کاسی و هوری بوده باشد، دهها اثر مگالی تیک پرارزش از خود به یادگار گذاشته‌اند. کشفیات اخیر در محوطه باستانی شهر یئری مشکین شهر، پرتو تازه‌ای به تمدن و فرهنگ هشت هزارساله اقوام ساکن در اردبیل و اطراف آن افکنده‌است و انتشار نتیجه کشفیات می‌تواند ارتباط تمدن و فرهنگ مگالی تیک اردبیل را با دیگر مناطق ایران و آذربایجان تاریخی و قفقاز و شرق آسیای صغیر مشخص کند. تصاویر هیکل‌های سنگی شهر یئری با تصاویر هیکل‌ها و سرهای آدمیانی که برروی اجاق‌های نعل اسبی ایغدیر (ایگدیر درشمال شرقی ترکیه در نزدیکی مرز ایران و ارمنستان) نقش بسته شباهت تام دارد.آثاریافت شده درموزه باستانشناسی اردبیل موجود می‌باشند.

اردبیل درعصر مفرغ

آثار به‌دست‌آمده در حفاری‌های صورت‌گرفته در اردبیل، نشان از حیات در دوره مفرغ را به‌اثبات می‌رساند. آثار به‌دست‌آمده شامل شمشیرهای مسی، خنجرهای مختلف، تیر و سرنیزه، حلقه برای گرفتن زه کمان و تیردان‌های مسی، از نوع تبری که در لرستان پیدا شده و باستان‌شناسان، تاریخ آن را قریب سه‌هزارسال قبل ازمیلاد معین کرده‌اند، در ناحیه اردبیل نیز پیداشده‌است چون این اشیا ازمفرغ‌های به‌دست آمده لرستان ساده‌ترند، این امر قدمت اردبیل را فراتر هم می‌برد.باستان‌شناسان در یکی از گورها تعدادی مهره عقیق، لاجورد، شیشه، یک دکمه طلا و سفال به دست آورده‌اند.

درضمن حفاری در تپه نادری اردبیل، باستان شناسان موفق شدند بقایای معماری عصر مفرغ را به دست آورند.این بقایا از دوره‌های عصر آهن 2 و 3 و نمونه‌هایی از دوره‌های اشکانی، ساسانی، سلجوقی و اوایل دوره اسلامی می‌باشند.این نوع معماری بسیار شناخته شده و در تمام دنیا به ویژه در معماری شرق ترکیه بسیار دیده شده‌است.

دردیگرکاوشها درمنطقه گیلوان اردبیل مواردی به شرح ذیل کشف گردیده‌اند:دو گور مربوط به دوره عصر مفرغ جدید (حدود سال 1600 پیش از میلاد)
یک گور مربوط به عصر آهن (حدود سال‎های 1200 تا 1500 پیش از میلاد)
چهار گور مربوط به دوره هخامنشی
99 گور مربوط به عصر آهن (سال‎های 2200 تا 2800 پیش از میلاد)


موضوع قابل توجه در گور‎های عصر آهن تدفین‎های دسته جمعی است که در گور‎های این عصر بی نظیر است که این موضوع نشان از همان تداوم فرهنگی از عصر مفروغ جدید تا عصر آهن است.سازه‎های گور‎های گیلوان از نوع سازه‎های چاله‎ای است و تدفین اسکلت‎ها به صورت چمباته‎ای انجام شده‌است. جهت سر این اسکلت‎ها نشان دهنده این مطلب است که: اجسادی که در صبح دفن شده‎اند سرشان به طرف شرق و آن‏هایی که در ظهر دفن شده‎اند، سرشان به طرف جنوب بوده‌است.
از اشیایی که همراه با اسکلت‎ها به دست آمده می‌توان به خنجر، سرنیزه و پیکان در گور مردان و سنجاق سینه، مهره‎های تزئینی، پولک و... در گور زنان اشاره کرد.

سفال اردبیل دردوره مفرغ
بررسی باستان شناسان بر روی 12 قلعه و گورستان قدیمی اردبیل که قدمت آنها به دوره عصر آهن می‌رسد سبب کشف سفال‌هایی شد که بیانگر تداوم فرهنگی از عصر مفرغ جدید تا دوره اشکانی است.این سفال از لحاظ طرح و نقش بسیار شبیه به هم بوده که به سفال نوع اردبیل درتاریخ معروف شده‌است. بر اساس آن می‌توان تداوم فرهنگی نقوش سبک اردبیل را نشان داد. چرا که سبک و فرم سفال‌ها در ملی دوران‌های مختلف تغییر چندانی نکرده‌است.

گورستانهای کشف شده پیش ازتاریخ دراردبیل
بررسی‌های انجام شده در4 نوع قبر در منطقه اردبیل دوران عصر آهن I تا آهن III رابه وضوح ترسیم مینماید.. که تقریبا هیچ کدام از قبرها سالم نبود. و به نظر می‌رسد در گذشته‌های بسیار دور مورد تاراج قرار گرفته‌است.این نوع ازگورستان هارا، کورگان می‌نامند. در تمامی مناطق قفقاز و ماوراء قفقاز پراکنده هستند و به لحاظ سازه و معماری به انواع مختلفی تقسیم می‌شوند. هر کدام دارای مشخصات خاصی هستند ولی عملکرد تمام آنها به یک گونه بوده‌است. گورستان‌های بررسی شده بین اردبیل و مشکین شهر قرار دارند.

اولین شهر لوله‌کشی‌شده آب
اردبیل، اولین شهر ایران از لحاظ لوله کشی آب مشروب می‌باشد. تاریخ این لوله کشی احتمالا به دوره صفوی معطوف می‌گردد. بطوریکه آثار آن درحفاریهای صورت پذیرفته شده موجود می‌باشد

تاریخچه کتابخانه در اردبیل
نخستین کتابخانه در اردبیل در قرن 8 ق. به‌همت شیخ صدرالدین موسی ، فرزند شیخ صفی‌الدین اردبیلی ، در جوار آرامگاه پدرش جهت استفاده عموم ایجاد شد . پس از کتابخانه آستان قدس رضوی،کتابخانه اردبیل قدیم‌ترین و غنی‌ترین کتابخانه ایران به‌شمار میرفت . شیخ صفی‌الدین اردبیلی به سال 700 ق. جانشین شیخ زاهد گیلانی گردید و خانقاهی برای مریدانش ترتیب داد و کتابخانه‌ای نیز بنیان نهاد که پس از مرگ او، کتابخانه همچنان مجمع مریدان بود. مخصوصاً پس از تشکیل سلسله صفویه (907 ق.)، به کتابخانه و آرامگاه شیخ توجه بیشتری شد به‌حدّی که شاه عباس اول صفوی (996-1038 ق.) در سنه 1017 ق. کتاب‌های گرانبهایی به آنجا وقف کرد. آدام اولئاری که به سال 1047 ق./ 1637 م. از این کتابخانه بازدید کرده، می نویسد که اکثر کتاب‌های خطی آنجا از نظر هنر و درونمایه در دنیا بی‌نظیرند. جیمز موریه انگلیسی این کتابخانه را به سال 1227 ق./ 1812 م. در حالی‌که کتاب‌ها بر روی هم انباشته شده بود، دیده است . در جنگ دوم ایران و روس (1241-1243ق.)، این کتابخانه به‌عنوان غنیمت جنگی به‌تصرف روس‌ها در آمد و تعداد 114 نسخه از کتاب‌های نفیس و نادر آن به پترزبورگ فرستاده شد. در سال 1314 ش. تعداد کتاب‌های باقی‌مانده به‌دستور وزارت معارف به تهران انتقال یافت. در سال 1328 ش. کتابخانه‌ای عمومی با نام "قرائت‌خانه عمومی" با 900 جلد کتاب جهت استفاده عموم، به‌ویژه معلمان، به‌همت معاون رئیس فرهنگ اردبیل تأسیس شد. در سال 1346 با تشکیل کتابخانه عمومی اردبیل، مجموعه قرائت‌خانه عمومی به این کتابخانه منتقل گردید، که با نام "کتابخانه عمومی شماره یک"، قدیم‌ترین کتابخانه عمومی در مرکز استان اردبیل به‌شمار می‌رود.

از آن پس، کتابخانه‌های دیگری در شهرهای استان تأسیس شد، از جمله: کتابخانه خلخال (تأسیس 1344)، و کتابخانه شهر گیوی (1345) (1: 49، 50). علاوه بر این، تعداد 2 واحد کتابخانه وقفی در دهه 1340 در شهرستان اردبیل موجود بوده که مییتوان از کتابخانه سید حمزه (با مجموعه 1200 جلد) و کتابخانه حسین صدر (تأسیس 1342، با مجموعه 588 جلد) یاد کرد.

تا نیمه دوم سال 1378، در استان اردبیل 33 واحد کتابخانه عمومی (با مجموعه 242307 جلد، 5870 عضو، و 65 کارمند) فعالیت داشته که از این تعداد، بخشی (با مجموعه 5583 جلد و 9932 عضو) وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی است.

همچنین، تعداد کتابخانه‌های مساجد استان در سال 1378، 28 واحد بوده که با مجموعه‌ای در حدود 30000 جلد کتاب و 3760 عضو فعالیت داشته‌اند.
تا سال 1378، تعداد کتابخانه‌های کودکان و نوجوانان استان 9 واحد (7 واحد ثابت، 1 واحد پستی، 1 واحد سیّار) و مجموعه آن 92986 جلد و کارکنان آن 17 نفر بوده است .

جاذبه‌های توریستی
موزه اردبیل
آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی و مسجد جامع اردبیل از بناهای تاریخی این شهر به‌شمار می‌روند. از جاذبه‌های طبیعی این شهر دریاچه شورابیل و بقعه شیخ جبراییل در داخل شهر و دریاچه نئور، جنگل فندق‌لو، و پیکره سنگی بابا داوود عنبران و شهر توریستی سرعین در نزدیکی این شهر می‌باشد.
از دیگر آب‌های معدنی که اغلب مزین به زیبایی‌های بی‌نظیر طبیعی می‌باشند عبارت‌اند از: سردابه، قطورسویی، دودو، ایلاندو (که بر اثر زلزله ویران شده‌است)، مشه سویی، شابیل، قینرجه، ویلادره، خلخال سویی و... همچنین آبشارها و عوارض طبیعی دیدنی مانند آبشار شورشورنه عنبران، آبشار نره‌گر در روستای اسبوی خلخال، آبشار سردابه، دریاچه واقع در قله سلطان سبلان، روستای زیبای نمهیل و سواحل رود قزل اوزن، جاده فوق‌العاده زیبای خلخال به اسالم، مراتع وسیع دامنه سبلان و...

صنایع دستی اردبیل
اردبیل به واسطه داشتن تاریخ کهن در ادوار مختلف وتکامل در این دوره‌ها صنایع دستی مختلفی را در جهت نیاز به ان به تکامل رسانده وبه جوامع مختلف معرفی وصادر نموده است.به وضوح می‌توان اوج این شکوه را در دوره صفویه جستجو نمود که بایستی این شکوه را به نام مکتب اردبیل ثبت نمود.آبگینه
بافته و نساجی سنتی
رودوزیهای سنتی
سفال وسرامیک سنتی
صنایع دستی تلفیقی
صنایع دستی چرمی
صنایع دستی چوبی وحصیری
صنایه دستی سنگی
نمد مالی

غذاهای محلی
آش دوغ اردبیل
آش شیر، آش دوغ، پیچاق قیمه، کوفته، لَوَنگی، خشیل، هرا، قویماق، ترشی قرمه، ساج ایچی، سبزی قرمه، سوغان سو، آش اوماج، آَش یارما، بزباش، خورشت قاتق، تاس‌کباب، چیغیرتما، حلوا زرد، تر حلوا، حلوای زنجبیل، قیساوا و قیقاناق.
آش دوغاین غذای سنتی اردبیل باتوجه به استقبال بی نظیر، به عنوانی غذای سنتی جهانی درحال ثبت می‌باشد.

سوغات
سرشیر، کره، حلوای سیاه، آبنبات، شیرینیهای محلی و تخمه آفتابگردان، عسل خالص سبلان، عصاره شهدآمیز گلهای رنگارنگ و عطرآگین طبیعت سرسبز سبلان مشهورترین سوغات منطقه می‌باشد. حلوای سیاه استان به صورت معجونی از جوانه گندم و کره طبیعی نشاط بخش و مقوی است

بازار تاریخی اردبیل
بازار اردبیل یادگاری از دوره صفوی و ماقبل انست. در قرن دهم هجری در زمان حکومت شاه طهماسب اول بازارهای اردبیل از رونق بسیار زیادی برخوردار بوده‌اند.
تقسیم بندی کل بازاراردبیل عبارتنداز: بازار بقالان، قصابان، خراطان، سراجان، قیصریه، چاقو فروشان، کلاه دوزان و... سرای دیگر اشاره کرد.راسته‌های موجود در بازار اردبیل عبارتند: از راسته اصلی بازار، راسته قیصریه، علافان، راسته پیرعبدالملک، بازار زرگران، سراجان، پارچه فروشان، کفاشان، مسگران، چاقوسازان، آهنگران و سراهای آنها.در قرن هفتم و هشتم بازار اردبیل رونق فراوان داشته‌است. در دوره‌های بعد، قسمتی از بازار بزرگ و تیمچه‌ها و سراها از موقوفات بقعه شیخ صفی الدین بشمار می‌رفت و درآمد و عواید حاصله به مصرف مخارج این بقعه می‌رسید

اصلاندوز(اردبیل)

  • جمعیت :
    3971
  • کد تلفن :
    452

اَصلاندوز شهری است در بخش اصلاندوز شهرستان پارس‌آباد استان اردبیل
تپه نادری که محل تاجگذاری نادرشاه افشار می‌باشد در مرکز شهر اصلاندوز واقع شده است.جاذبه‌های گردشگری اصلاندوز علاوه بر جنگل حاشیه رود ارس، دریاچه پشت سد میل مغان می‌باشد.

بیله سوار(اردبیل)

  • جمعیت :
    14180
  • کد تلفن :
    452

بیله‌سوار یکی از شهرهای مرزی جمهوری اسلامی ایران است که در بخش مرکزی شهرستان بیله‌سوار در شمال استان اردبیل واقع شده‌است.

تاریخچه
از آثار به‌جامانده از قدیم، چنین برمی‌آید که نام قدیمی بیله سوار، در دروره حکومت آلبان‌ها بیله بوده‌است.که با اسکان ترکان سوواری به بیله‌سوار تغییر نام داده‌است. بیله‌سوار را پیل‌سوار هم نامیده‌اند که گویا نادرشاه افشار هنگام تاجگذاری در سال 1148 هجری قمری در اصلاندوز، مدتی با فیل‌هایش در این منطقه اتراق کرده‌است.این شهر از نظر تاریخی شاهد رویدادهای زیادی بوده‌است. از جمله این رویدادهای تاریخی می‌توان به حمله روس‌ها در زمان عباس‌میرزای قاجار و اشغال آذربایجان توسط قشون روس در جنگ جهانی اول و دوم اشاره کرد

جغرافیا
بیله‌سوار در شمال غربی ایران و در قسمت شمالی استان اردبیل واقع شده‌است. وسعت شهر 1,945 کیلومتر مربع و جمعیت آن طبق برآورد سال 1370، پنجاه هزار نفر بوده‌است. ارتفاع متوسط آن از دریا حدود 120 متر است.
آب و هوای بیله‌سوار در تابستان‌ها گرم و در سایر فصول به ویژه در زمستان‌ها معتدل می‌باشد. به دلیل نزدیکی به دریای خزر و ارتفاع کم، این شهر منطقه نیمه مرطوب محسوب می‌شود و به همین علت منطقه بیله‌سوار دارای مراتع سرسبز و خرم قشلاقی است.
بیله‌سوار در مرداد 1371 رسماً به شهرستان تبدیل شد. بخش مرکزی آن بیله‌سوار و بخش قشلاق‌دشت به مرکزیت جعفرآباد است. در سرشماری آبان 1375 جمعیت این شهرستان 59,584 نفر اعلام شد.

آثار تاریخی
از آثار تاریخی به‌دست آمده چنین برمی‌آید که بیله‌سوار به دلیل مساعدت آب و هوایی، در اعصار قدیم محل زندگی انسان‌های اولیه بوده است. حملات روس‌ها و جنگ‌های ایران و روسیه در زمان فتحعلی‌شاه، اشغال آذربایجان توسط روس‌ها در جنگ جهانی اول و دوم و از اتفاقات مهم تاریخی در بیله‌سوار بوده‌است. تپه‌های باستانی مربوط به دوران قبل ازاسلام، قیزقلعه‌سی مربوط به دوران صفویه، کاروانسرای مخروبه در منطقه خروسلو ازدوران صفویه، مزار سربازان گمنام در جریان کشتار سوم شهریور 1320 توسط روس‌ها در جنگ جهانی دوم، از آثار تاریخی این شهرستان به‌شمار می‌روند.

راه‌ها
با حذف گردنه لنگان از مسیر مغان به اردبیل، راه بیله‌سوار به مرکز استان نیز نزدیک‌تر شده‌است

پارس آبادمغان(اردبیل)

پارس‌آباد یکی از شهرهای استان اردبیل در شمال غربی است. این شهر بزرگ‌ترین شهر منطقه مغان و نیز، مرکز شهرستان پارس‌آباد می‌باشد.

جمعیت
بر اساس سرشماری‌های انجام گرفته این شهرستان در سال 1345 جمعیتی بالغ بر 2733نفر داشته‌است. در سال 1365 این رقم به 27793 نفر جمعیت افزایش می‌یابد. در سرشماری سال 1370 تعداد سکنه این شهر به 48147 نفر می‌رسد. جمعیت روستایی نیز 73789 نفر تعیین شده‌است. در کل بر اساس برآورد سال 1375 جمعیت شهرستان 138887 نفر بوده که از این تعداد قریب 46 درصد در نقاط شهری و بقیه در روستاهای اطراف زندگی می‌کنند.

جغرافیا و آب و هوا
پارس‌آباد در در قسمت شمالی جلگه مغان قرار دارد که عموماً بصورت هموار می‌باشد. آب و هوای این شهر معتدل بوده و تابستان‌هایش بسیار گرم و زمستان‌ها با آب و هوایی ملایم همراه می‌باشند. در تابستان‌ها گاه درجه حرارت تا چهل درجه سانتی‌گراد می‌رسد و در زمستان‌ها، دما به صفر درجه نیز کاهش می‌یابد. رود ارس که در مرز ایران و جمهوری آذربایجان قرار دارد از طریق سد انحرافی میل مغان سبب آبیاری کشتزارها و ایجاد حوضچه‌هایی برای پرورش ماهی می‌شود.

تاریخچه
در خصوص جلگه مغان که پارس آباد در آن واقع شده‌است با توجه به تاریخ کهن روستای اولتان و قلعه اولتان که بتازگی یافت شده‌است می‌توان قدمت و تاریخ بیشتری را برای پارس آباد قایل شد. از کتابهای تاریخ چنین برمی‌آید که در روزگار باستان، این دیار دارای آبادیهای زیادی بوده‌است که از جمله آنها فروردین، اردیبهشت و بنام سایر ماههای سال بوده‌است که بعدها به علت تغییرات زمین به کلی از بین رفته‌اند.
در سال 1328 این منطقه که در آن پارس آباد قرار دارد بنام قوچ قشلاقی معروف بوده‌است. در این منطقه عشایر مغان با ابتدایی‌ترین امکانات زندگی می‌کردند. شغل آنها دامداری بوده و به عبارتی در این منطقه کشت صورت نمی‌گرفته‌است. در همین ایام مطالعاتی در منطقه انجام می‌گیرد و شرکت شیار با مقصد احیای کشاورزی و زمین‌های کشاورزی تأسیس می‌گردد. این شرکت در یوشان آباد که بعدها شاه‌آباد نامیده شد مستقر شدند. نام این منطقه نیز بعد از انقلاب به جعفرآباد تغییر یافت.
از اولین کارهای این شرکت ایجاد راه شوسه از اردبیل به مغان و تأسیس کانالهای آب رسانی در منطقه بوده‌است. این شرکت به علیرضاآباد که بعدا به اسلام آباد تغییر نام داد انتقال داده می‌شود. شرکت پرسیون به‌عنوان پیمانکار تأسیسات آب رسانی کارهایی را در این زمینه به مرحله اجرا رسانده بود که بنگاهی برای آموزش کشاورزان تشکیل داده می‌شود. در کتاب دشت مغان در گذر زمان نویسنده آن چنین بیان داشته‌است که: «نخستین کانال آب رسانی که آبگیر آن کمی بالاتر از علیرضاآباد واقع بود حدود چهارهزار هکتار از کشتزارها را آبیاری می‌کرد.»
دومین کانال آب‌رسانی با ظرفیت بیست متر مکعب در ثانیه در سال 1337 به بهره برداری می‌رسد. اما موفقیت این کانالهای آب رسانی بر طبق پیش بینی انجام گرفته عملی نمی‌شود و بنابراین از 28 هزار هکتار اراضی موجود فقط چهارده هزار هکتار به صورت 12 هکتاری بین کشاورزان تقسیم می‌گردد.
عشایر زیاد رغبت نشان نمی‌دهند و به دلیل استقبال کم از این زمینها، اکثرا روستائیان صاحب زمین می‌شوند. رفته رفته که تعداد داوطلب بیشتری برای تصاحب زمین پا جلو می‌گذارند بنابراین اراضی موجود به صورت شش هکتاری و در مرحله سوم بصورت سه هکتاری تقسیم می‌گردند.
شرکت شیار اولین تراکتورها را با نام تراکتورهای زنجیره‌ای d6c و با سوخت نفت سفید وارد منطقه می‌کند. رفته رفته بنگاه عمران مغان وظیفه خود را به سازمان آب و برق می‌سپارد و این سازمان نیز بعدها به دو بخش مجزا تغییر ساختار داد و اکنون امور آب کار آبرسانی منطقه را بعهده دارد.

شهر پارس‌آباد به دلیل نزدیکی به مزارع کشاورزی و وجود تپه ماهورهایی در قسمت شمالی آن از اهمیت ویژه‌ای برای شرکتها و در کل مزرعه داران برخوردار بوده‌است. کارکنان شرکت شیار برای رونق دادن و آباد کردن پارس آباد به این شهر انتقال داده می‌شوند.

وجود «بنگاه عمران دشت مغان» در پارس آباد تأثیر بسزائی درسرعت بخشی به عمران و آبادانی پارس آباد داشته‌است. در سال 1370 پارس آباد رسما به شهر تبدیل شد. نام این شهر به مرور زمان از پارساآباد به پارس آباد تغییر یافت. مسجد جامع پارس آباد در سال 1338 تأسیس یافت. در سال 1371نیز توسعه یافت

تازه کندانکوت(اردبیل)

  • جمعیت :
    1817
  • کد تلفن :
    452

تازه‌کند یکی از شهرهای استان اردبیل است که در بخش تازه‌کند شهرستان پارس‌آباد واقع شده‌است. این شهر در آبان‌ماه 1387 خورشیدی با تجمیع روستاهای «تازه‌کند قدیم» و «تازه‌کند جدید» ایجاد شده‌است.

جعفرآباد(اردبیل)

  • جمعیت :
    7178
  • کد تلفن :
    452

جعفرآباد شهری است در بخش قشلاق‌دشت شهرستان بیله‌سوار استان اردبیل ایران.

خلخال(اردبیل)

خَلخال، (تلفظ ترکی آذری، خالخال) یکی از شهرهای استان اردبیل است.
این شهر را تا سال 1358 هِروآباد می‌گفتند که در سال 1358 به خلخال تغییر یافت، هر چند که مردم منطقه هنوز از نام قبلی استفاده می‌کنند.
زبان مردم بخش مرکزی و عمده روستاهای این شهرستان ترکی آذری می‌باشد. در برخی از روستاها و بخش ها, زبان‌های تالشی، تاتی و کردی نیز رواج دارد.

جاذبه‌های طبیعی

آبگرم معدنی کیوی
چشمه آب سرد میرعدیل
گردنه‌های مسیر خلخال - اسالم
چشمه آب سرد ازناو
‌آبشار نره گر
غار یخگان
مسیر قدیم خلخال - گیلان

رضی(اردبیل)

  • جمعیت :
    1895
  • کد تلفن :
    452

شهر مرزی رضی از شهرهای قدیمی و تاریخی استان اردبیل است .در نزدیکی یکی از روستاهای رضی بنای تاریخی قدیمی وجود دارد که در آن محل سلطان حیدر پدر شاه اسماعیل در جنگ با متجاوزان آن زمان از ناحیه گردن مورد اثابت تیر کمان قرار گرفته و شهادت رسیده و در آنجابه خاک سپرده شده که بعد شاه اسماعیل شبانه به آن محل رفته و جسد پدرش را مخفیانه برده که در آن محل بنای تاریخی زیادی وجود داشته به علت بی توجهی مسولان به آن بناهای تاریخی از بین رفته

سرعین(اردبیل)

  • جمعیت :
    4599
  • کد تلفن :
    452
  • سایت شهرداری :
    ww.sarein.ir

سرعین شهری کوچک در 25 کیلومتری جنوب اردبیل است. این شهر به علت چشمه‌های آبگرم فراوان شهرت دارد و یکی از مناطق گردشگری در استان اردبیل است.
شهر سرعین در 04/48 درجه طول شرقی و 09/38 درجه عرض شمالی با مساحتی بیش از 1280000 متر مربع در 28 کیلومتری غرب شهر اردبیل قرار دارد. ارتفاع متوسط شهر از سطح دریا 1650 متر می‌باشد.

جاذبه‌های شهر سرعین
آبگرم ها
سرعین دارای دهها چشمه آب گرم معدنی می‌باشد که از کوه سبلان سرچشمه می‌گیرند.
لیست برخی آبگرم های معروف سرعینگاومیش گلی
بش باجیلار
مجتمع آب درمانی سبلان
آبگرم ژنرال
آبگرم پهنلو
قهوه سویی
ساری سو
آبدرمانی شفا
قره سو
ایرانیان(به زودی)
چشمه ابگرم دالار

پیست اسکی
پیست اسکی آلوارس سبلان در 12 کیلومتری روستای آلوارس و 24 کیلومتری سرعین قرار گرفته است . پیست اسکی آلوارس هشت ماه از سال به دلیل وجود برف قابل استفاده است.
این پیست برای بالارفتن اسکی‌بازها مجهز به تله‌سی‌یژ است، همچنین مجموعه دارای جاده آسفالت ، یک مسیر اسکی آموزشی ، دو ایستگاه کلاس‌های آموزشی ، مهمانسرا و رستوران می‌باشد.

عنبران(اردبیل)

  • جمعیت :
    6161
  • کد تلفن :
    452

شهر عَنبَران یکی از شهرهای استان اردبیل ایران است.
مردم عنبران به زبان تالشی به لهجه عنبرانی صحبت می‌کنند که در شهرستانهای اردبیل خلخال و نمین نیز رواج دارد.
گلیم عنبران یکی از صنایع دستی مشهور اردبیل است.
نقاط دیدنی عنبران:پیکره سنگی بابا داوود عنبران
پیکره سنگی عقاب تالش
کوه هستل باند
تفرجگاه ایران‌رود عنبران
تفرجگاه تانگی عنبران
آب معدنی خان حونی عنبران
نقاط زیارتی:آرامگاه شیخ محمد سعید نقشبندی

 

 

کلور(اردبیل)

  • جمعیت :
    2841
  • کد تلفن :
    452

کلور شهری است که در 30 کیلومتری جنوب شهر خلخال ودر دامنه غربی رشته کوه تالش و شرق کوه پلنگا قرار دارد. ارتفاع متوسط آن از سطح دریا 1550 متر است و آب وهوای آن در تابستان معتدل و در زمستان سرد می‌باشد. جمعیت کلور در حدود ؟ نفر است که اغلب آنها به زبان تاتی (از زبان‌های ایرانی) تکلم می‌کنند.این زبان بازمانده زبان آذری است که سابقاً به شکل گسترده در آذربایجان رواج داشته ولی رفته رفته توسط زبان ترکی آذری جایگزین شده‌است و هماکنون تنها درمناطق محدودی هنوز باقی مانده‌است.
کلور مرکز بخش شاهرود خلخال است که مردم آن عمدتاً تات زبان هستند. (روستاهایی همچون درو - اسبو -شال - اسکستان - لرد - کرین - دیز- گیلوان - طارم دشت و...)
این شهر دارای محله‌هایی همچون دارا - اترو - کشن - کلی - شانه مله - قلا - پلنگا وآخوندمله می‌باشد و با توجه به قراین تاریخی قدمت آن به دوره قبل از اسلام برمی گردد.
کار اصلی مردم آن کشاورزی ودامداری است و محصولات مهم آن گردو-سیب-زردالو-گلابی-آلبالو-هلو- توت وشاتوت-ومیوه‌های جالیزی مانند خیار-گوجه‌فرنگی - سیب زمینی و.... می‌باشد.
کلور دارای مکانهای تفریحی وگردشی فراوانی است از جمله امامزاده عبدالله، چشمه ورازشت، آبشار سجن، امامزاده سیدحسین، زرد گل ایمازده(امامزاده گل زرد)، خرس منه خل(یک غار)، داره مچد(مسجد دارا) و طبیعت دره رودخانه شاهرود

کوارییم(اردبیل)

  • جمعیت :
    854
  • کد تلفن :
    452

کوراییم شهری است در استان اردبیل ایران. این شهر مرکز بخش کوراییم از توابع شهرستان نیر است.
جمعیت این شهردر سال 1385، برابر با 854 نفر بوده است

گرمی(اردبیل)

  • جمعیت :
    28932
  • کد تلفن :
    452
  • سایت شهرداری :
    www.germi.ir

گِرمی (مغان) از شهرهای قدیمی استان اردبیل ایران و مرکز شهرستان گرمی است. این شهر مرکز شهرستان مغان است که شامل شهرستان‌های کنونی گرمی، پارس آباد و بیله سوار می‌باشد.

جغرافیا و مردم شناسی
گرمی در 100 کیلومتری شمال شهر اردبیل قرار دارد. بخش اصلی این شهر در دره‌ای واقع شده که از چهار سمت به وسیله کوه محصوراست. رودخانه‌های گرمی چایی , اله درق و کوئل چایی از داخل شهر گرمی عبور می‌کنند همه این کوهها از جنوب به شمال جریان دارند تا به بالهارود و نهایتا به دریای خزر می‌ریزند.
ارتفاع نقاط مختلف شهر گرمی از سطح دریا بسیار متفاوت و از 600 متر در محله هلال احمر تا 1200 متر در محله اله درق متغیر است. کوه‌های مهم اطراف شهر عبارتند از: آزنا، قاراخان داغی ایرنواش و یالقوز بلاغی
نزدیکی به دریای خزر، کوههای آذربایجان و دشت سرسبز وحاصلخیز مغان موقعیت ویژه‌ای به این منطقه داده‌است.
جمعیت این شهر در حدود 30 هزار نفر برآورد شده‌است. مذهب اهالی شیعه و زبان گفتاری آنان ترک آذربایجانی است.

تاریخ
تاریخچه پیدایش این شهر در عصر جدید حیات آن به حدود سال 900 هجری قمری باز می‌گردد که 5 طایفه شیعه که ساکن شهرهای امپراطوری عثمانی و برخی نقاط سنی نشین دیگر بودند به دستور و اجازه شاهان صفویه به آن مهاجرت و درآنجا ساکن شدند. شاید بهمین دلیل است که ساکنین اصلی گرمی خود را اردوخانلی (منصوب به شهر اردهان در شمال شرق ترکیه) می‌نامند

گیوی(اردبیل)

  • جمعیت :
    7261
  • کد تلفن :
    452

گیوی شهری است در بخش مرکزی شهرستان کوثر استان اردبیل ایران. شهر گیوی شامل دو منطقه بنام های گیوی علیا و گیوی سفلی می‌باشد. جمعیت گیوی در سال 1383 خورشیدی برابر با 6805 نفر بوده‌است.

لاهرود(اردبیل)

  • جمعیت :
    2971
  • کد تلفن :
    452

لاهرود یکی از شهرهای استان اردبیل ایران است. این شهر در شمال غربی ایران قرار دارد.
اقتصاد لاهرود بر پایه تاکستان‌ها، زنبورداری و دامداری است.یکی از راه‌های صعود به قله سبلان از راه لاهرود و گذر از چشمه قطورسوئی است.
از آثار دیدنی این شهر می‌توان به آرامگاه سید ابراهیم اشاره نمود

مشکین شهر(اردبیل)

مِشگین‌شهر یکی از شهرهای استان اردبیل در ایران است. این شهر در بخش مرکزی شهرستان مشگین‌شهر قرار دارد

تاریخچه
در پیرامون مشگین‌شهر سنگ‌نبشته‌ای به زبان پارسی میانه منسوب به شاپور دوم ساسانی وجود دارد. سنگ‌نبشته مشگین‌شهر در 150 متری غرب قلعه‌کهنه در کمرکش ارتفاع غربی دره نوروز یاماجی در درون باغ نوروز قرار دارد. این سنگ‌نبشته امروزه به خاطر ویرانگری گنج‌جویان تقریباً از میان رفته‌است ولی نوشته‌های آن بررسی و ترجمه شده‌است. مضمون این نوشته در مورد فرمان و تاریخ ساخت قلعه‌کهنه‌است که به فرمان نرسه‌هرمزد نوشته شده‌است.تاریخچه  طبق گفته های تاریخ نویسان و پیدا شدن شهری قدیمی در زیر خاک که امروزه به شهر یئری معروف است و در روستای پیرزمیان در نزدیکی شهر فعلی قار دارد قدمت این شهرستان به بیش از 7000 سال پیش میرسد. در ورودی شهر خییو یا مشگین شهر قلعهای کهنه وجود دارد که به دوران شاپور ساسانی برمیگردد که امروزه بنا به نرسیدن مسولان تقریبا نابود گشته است  وجه تسمیه  نام قدیم‌تر این شهر خییو وبه تلفظ فارسی خیاو بوده‌است. خییو واژه ای کاملا تورکی است وبه معنای شهر الهه (قیز تانریجا ائوی) میباشد  ریزآبه‌های کوه مقدس ساوالان که امراگاه ذرتشت پیغمبر را در خود جای داده است (به تلفظ فارسی سبلان) به سوی خییو می‌آیند و این منطقه سفره‌های زیرزمینی خوبی دارد. رودخانه مشگین‌شهر که قره‌سو نام دارد و روستاهای زیادی را سیر آب میکند . در این رودخانه ماهیهای خاصی زندگی میکنند که مردم روستاها از آن امرار معاش نیز میکنند.  شهر خییو در دوره‌هایی در تاریخ اسلام، میمند نام داشته. در روزگار سلجوقیان و اتابکان آذربایجان آن را وراوی می‌نامیدند. در سال 605/1209م که گرجیها بر آن مناطق حکومت میکردند یکی از امیران گرجی به نام بیشکین، این شهر را به نام خود نام‌گذاری کرد. این نام بعدها توسط مردم محل به صورت میشکین تلفظ شد. و امروزه نیز بعد گذشت سالیان دراز نام شهرستان مشگین شهر نوشته میشود ولی در میان مردم شهر خییو مطرح میشود .

وجه تسمیه
نام قدیم‌تر این شهر خیاو بوده‌است. خیاو واژه‌ای ایرانی مرکب از خی (خیک آب، حوضه) + آو (آب) است. در دامنه سبلان شهر و منطقه سراب حالت سرچشمه آب را دارد و منطقه خیاو حالت محل گردآمدن آب.
ریزآبه‌های سبلان به سوی خیاو می‌آیند و این منطقه سفره‌های زیرزمینی خوبی دارد. واژه خیاو در زبان‌های ایرانی حالت محل پرآب و پردرخت و محل گذر از میان آب و درخت را تداعی می‌کند و ریشه واژه فارسی خیابان و محله خیابان تبریز نیز از همین واژه‌است. رودخانه مشگین‌شهر که امروزه قره‌سو نام دارد نیز در قدیم اندرآب نام داشته.
شهر خیاو در دوره‌هایی در تاریخ اسلام، میمند نام داشته. در روزگار سلجوقیان و اتابکان آذربایجان آن را وراوی می‌نامیدند. در سال 605/1209م که گرجستان این بخش از ایران را تصرف کرده‌بود یکی از امیران گرجی به نام بیشکین، این شهر را به نام خود نام‌گذاری کرد. این نام بعدها توسط مردم محل به صورت میشکین تلفظ شد.

نمین(اردبیل)

  • جمعیت :
    10456
  • کد تلفن :
    452
  • سایت شهرداری :
    www.namincity.ir

نَمین یکی از شهرهای استان اردبیل واقع در شمال غربی ایران است.
مردم نمین در کنار زبان ترکی آذربایجانی و فارسی به زبان تالشی نیز تکلم می‌کنند. به زبان مردم نمین آذری قدیم نیز می‌گویند.
بخش تالش نشین عنبران در همسایگی نمین قرار دارد.
نمین در منطقه‌ای کوهستانی و در حاشیه دریای خزر، با ارتفاع 1500 متر از سطح دریا قرار دارد.نمین دارای آب و هوایی معتدل، زمستانهایی سرد و تابستانهایی ملایم است. نمین دارای جنگل‌های طبیعی و باغات میوه فراوان است.فاصله نمین از اردبیل 25 کیلومتر می‌باشد و از سویی دیگر پس از عبور از گردنه حیران به شهر ساحلی آستارا می‌رسد. طبق شواهد موجود در کتب تاریخی و آثاری باستانی که در این ناحیه کشف شده‌است، سابقه تمدن در این ناحیه به هزاران سال پیش می‌رسد.
در خصوص نامگذاری این شهر چنین گفته می‌شود که این شهر در قدیم پوشیده از جنگل و درخت بوده و به دلیل فاصله اندک آن از دریای خزر هوایی مرطوب و پر باران داشته‌است و بر همین اساس آن را نمین یعنی نمناک نامگذاری کرده‌اند.
نمین دارای روستاها و دهستان‌هایی در اطراف آن است که در ذیل اسامی آنها آمده‌است: قشلاق چایی، عنبران، دودران، میناباد، میرزانق، کله‌سر، گرده، خانقاه علیا و سفلی، خشه‌ حیران، دولت‌آباد، سیف‌آباد، جیگرکندی، ویلگیج، نوده، سلوط،نوشنق،سولا، خان‌کندی، جید، قره، چناق، بیله‌سوار، آرپاتپه و...

دانشمندان نمین
نصرت‌الله مطلعی نمین 1260-1333
شهاب آذرتاش- مسئول اداره آموزش و پرورش نمین- 1281
جمال‌الدین شیخ محمد قادر باقری نمین 1313-1370
اشرف خانم طباطبایی وکیل- 1280

شعرای نمین
عسگر محمدی سیف‌آبادی 1341
آقا میرزا فرج‌الله مغانی
مهان کشفی نمینی
فایق (قرن 13 هـ.ق)
فایزی نمینی
میر کریم سیدی- 1292-1367
اسکندر نجفی سوها 1323
علاءالدین اشرفی 134
شاهرخ شهابی عنبرانی به زبان تالشی

نیر(اردبیل)

  • جمعیت :
    5460
  • کد تلفن :
    452

نیر شهری است در بخش مرکزی شهرستان نیر استان اردبیل ایران.
جمعیت نیر در سال 1383 خورشیدی برابر با 5091 نفر بوده‌است

هشتچین(اردبیل)

  • جمعیت :
    5145
  • کد تلفن :
    452

هشتجین از شهرهای استان اردبیل ایران است.
شهر هشتجین مرکزبخش خورش‌رستم شهرستان خلخال واقع در استان اردبیل در شمال غرب ایران است.بخش خورشرستم از شمال با خلخال و کوثر از جنوب بااستان زنجان از شرق با بخش شاهرود و از غرب باشهرستان میانه همسایه‌است.رود مشهور قزل اوزان در جنوب این بخش جاری است که استان اردبیل را از استان‌های همجوار آذربایجان شرقی وزنجان جدا می‌سازد.جمعیت شهر هشتجین درسال 1383 خورشیدی، نزدیک به 6000 نفر برآورد شده‌است. این شهر از سال 1320خ مرکز بخش بوده‌است.
معنای آن خیلی روشن نیست و اهالی بومی در آن منطقه تلفظ‌ها و حتی املاهای متفاوتی برای آن قائلند. به احتمال بیشتر تلفظ هِشَجین (heshajin) صحیح است.
شهر هشجین مرکز بخش خورش رستم محل پرورش بزرگان علم و ادب کثیری بوده و هست.از نظر سابقه تاریخی بخش خورش رستم بیش از 60 سال است که به بخش تبدیل گشته و برای اولین بار به همت مردم فرهنگ دوست منطقه در سال 1319 اولین مدرسه به صورت رسمی در آن دایر شده‌است. مردم این شهر مخلوطی از شیعه و سنی هستند و بیشتر به کشاورزی مشغولند. زبان مردم ترکی آذربایجانیست

هیر(اردبیل)



تاريخ : چهارشنبه ۱٤ اسفند ۱۳٩٢ | ٥:۳٧ ‎ب.ظ | نویسنده : kourosh hasanpour | نظرات ()
.: Weblog Themes By VatanSkin :.