استان خراسان جنوبی در شرق کشور با مساحتی حدود ۹۵ هزار و ۳۸۵ کیلومتر مربع واقع شده که از حیث وسعت ، جزو هشتمین استان ایران به شمار می رود. این استان از شمال با استان خراسان رضوی، از غرب با استان یزد، از شرق با کشور افغانستان، از جنوب با استان سیستان و بلوچستان و از جنوب غربی با استان کرمان همسایه است. مرکز استان خراسان جنوبی، شهر بیرجند است و از شهرهای مهم آن می توان؛ قاینات، درمیان، سرایان، سربیشه و نهبندان را نام برد

موقعیت جغرافیایی 

استان خراسان جنوبی از لحاظ ناهمواری ها، به دو قسمت «کوهستانی و مرتفع»‌ در شمال و شمال غرب و قسمت «پست و هموار» در دشت های مرکز و جنوب استان تقسیم می شود. بلندترین قله های استان به نام های «کمر سرخ» با ارتفاع ۲,۸۴۲ متر در شمال و «شاه کوه» با ارتفاع ۲,۷۳۷ متر در جنوب قرار گرفته است.
کوه های خراسان دنباله ارتفاعات البرز به سمت شرق است که به صورت قوس های موازی از «شاه کوه» آغاز شده و در جهت شمال غربی به سمت جنوب شرقی تا ارتفاعات «هندوکش افغانستان» امتداد می یابد.
حاصلخیزترین بخش این استان در قسمت شمال و شمال غرب واقع شده است؛ ولی دشت های جنوبی و جنوب غربی به دلیل مجاورت با حاشیه شمال لوت، دارای آب و هوایی خشک و خشن بوده و در معرض جریان شن های روان هستند.
آب و هوای استان خراسان جنوبی «خشک و بیابانی» است، ولی با توجه به نحوه قرار گرفتن مناطق پست یا مرتع به دو دسته «‌آب و هوای خشک و گرم»‌ و «‌آب و هوای خشک و ملایم» تقسیم می شود. آب و هوای خشک و گرم بیشتر در دشت ها، مناطق هموار مرکز ، غرب و جنوب غرب و آب و هوای خشک و ملایم در بخش های مرتفع شمالی، شمال غربی استان و اطراف بیرجند مشاهده می شود.
از آنجا که استان خراسان جنوبی در ناحیه آب و هوای بیابانی قرار گرفته است، رودخانه های موجود در این منطقه از نوع فصلی بوده و رودخانه دائمی وجود ندارد.

 

پیشینه تاریخی

اسپاخوخراسان جنوبی شامل محدوده‌ای از خراسان بزرگ است که در سده‌های پیش «قهستان» نامیده می‌شد. براساس کتیبه‏ هاى به جا مانده از دوره هخامنشى و به گفته بعضى از مورخان یونانى،«قهستان» سکونتگاه قوم ساگارت، از اقوام آریایى بود. هرودوت مورخ یونانى مى‏ نویسد: آن‏ها در ردیف اقوام شرقى هستند و از سکنه «ساتراپ چهاردهم هخامنشیان» به شمار مى‏ روند. مارکوپولو نیز در سفرنامه خود، از این منطقه با نام «تونوکاین» - تون و قاین- یاد کرده‌است. واژه «قهستان» را اکثر پژوهشگران، معرب «کهستان» دانسته اند که به دلیل محیط جغرافیایی خاص و وجود کوهستان ها به آن اطلاق می شد. « کهستان » را بر وزن «کوهستان» هم گفته اند. از اواخر قرن پنجم هجرى «قهستان» به یکى از مراکز مهم فعالیت «فرقه اسماعیلیه» به رهبرى «حسن صباح» تبدیل شد. از آنجایى که این ناحیه از موقعیت مناسب اقلیمى و طبیعى برخوردار نبود و مورد بى‏ توجهى حکومت‏ هاى مرکزى بود، براى فعالیت‏هاى «فرقه اسماعیلیه» داراى شرایط مساعدى بود. لذا، بعد از منطقه الموت، قهستان به مهم ‏ترین مرکز فعالیت اسماعیلیان تبدیل شد، که قلمروى در حدود «ترشیز یا کاشمر» تا «نهبندان» را دربرمى‏ گرفت. با روی کار آمدن حکومت صفوی، امنیت نسبتی در این منطقه بوجود آمد که باعت رونق و گسترش تجارت شد. استان خراسان جنوبى تا ۱۳۸۳، بخشى از استان پهناور خراسان بود، ولى در این سال با مصوبه مجلس شورای اسلامی و براساس تقسیمات جدید کشورى، از آن منفک شد و خود به استانی مستقل تبدیل گردید.
 

اقوام و زبان

همانطور که اشاره شد؛ این منطقه زیستگاه یکی از اقوام آریایی نژاد به نام «سارگات» بود. زبان و نژاد مردم سرزمین بزرگ خراسان، کمتر دچار آمیختگی و اختلاط شده است و دلیل آن، داشتن شرایط خاص آب و هوایی و اقلیمی است که چندان مورد توجه و تاخت و تاز افراد بیگانه در طول تاریخ قرار نگرفته است. زبان رسمی و اصلی مردم استان، فارسی است. این زبان در هر نقطه شهری و روستایی با لهجه خاص ومنسوب به همان محل بیان می شود مثل لهجه بیرجندی، لهجه قاینی، لهجه سرایانی، لهجه نهبنـدانی و غیر ه که البته این لهجه ها با تفاوت هایی در واژه ها، جمله بنـدی ها و تاکیـد بر روی هجاها همراه است.
 

موقعیت اجتماعی و اقتصادی

زرشکشرایط اقلیمی منحصر به فرد استان خراسان جنوبی باعث شده تا امکان تأمین درآمد مناسب و معقول باغداران استان در کاشت و تولید محصولاتی از قبیل عناب، زرشک، زعفران و سنجد شود. به طوری که این استان رتبه اول تولید محصولات باغی زرشک و عناب و رتبه دوم تولید زعفران را در سطح کشور دارا است. انار ، پسته، بادام، سیب، گلابی، به، گیلاس، آلبالو، زردآلو، هلو، خرما، توت، شاتوت، گردو، انجیر و سنجد از دیگر محصولات باغی این استان است. همچنین در بخش محصولات زراعی، مردم این منطقه به کشت گندم، جو، پنبه، حبوبات، محصولات جالیزی و گیاهان علوفه‌ای مشغول هستند و در تولید چغندر قند، رتبه هشتم کشور را به خود اختصاص داده است.
قالی بافی، سفالگری، رنگرزی، آهنگری، مسگری، حصیربافی، سبدبافی، نمدمالی، زیلوبافی ، پارچه بافی، نوغان داری، ریسندگی، گلیم بافی، جاجیم بافی ، زرگری، دباغی و سوزن‌دوزی، از جمله صنایع دستی استان خراسان جنوبی هستند.
 

آرین شهر (سده)(خراسان جنوبی)

آرین شهر شهری است در استان خراسان جنوبی. این شهر در بخش سده از توابع شهرستان قائنات قرار دارد.

جمعیت این شهر در سال 1385 برابر 3199 نفر گزارش شده است.

آیسک(خراسان جنوبی)

  • جمعیت :
    5084
  • کد تلفن :
    562

شهر آیَسْک، مرکز بخش آیسک شهرستان سرایان در استان خراسان جنوبی می‌باشد. در سال 1385، جمعیت این شهر 5,084 نفر بوده است.
شهر آیسک در مسیر جاده ارتباطی شهرهای فردوس- سرایان- بیرجند قرار دارد

اسدیه(خراسان جنوبی)

  • جمعیت :
    4839
  • کد تلفن :
    562

اسدیه شهری است در استان خراسان جنوبی. این شهر مرکز شهرستان درمیان است. جمعیت آن در سال 1385 برابر 4839 نفر گزارش شده است

اسفدن(خراسان جنوبی)

  • جمعیت :
    3365
  • کد تلفن :
    562
  • سایت شهرداری :
    www.esfeden.ir

اسفدن شهری است در استان خراسان جنوبی. این شهر در بخش مرکزی از توابع شهرستان قائنات قرار دارد.
جمعیت این شهر در سال 1385 برابر 3365 نفر گزارش شده است

اسلامیه(خراسان جنوبی)

اسلامیه‌، شهرى است در بخش مرکزی شهرستان فردوس (استان خراسان جنوبی‌). جمعیت این شهر در سال 1385 شمسی‌، 5,247 نفر بوده است.
موقعیت
شهر اسلامیه، در 34 درجه و 2 دقیقه عرض جغرافیایی شمالی و 58 درجه و 13 دقیقه طول شرقى و در ارتفاع 1330 متری از سطح دریا قرار گرفته است. این شهر در 5 کیلومتری شمال شرقی شهر فردوس و در مسیر جاده فردوس-مشهد واقع است.

نام‌گذاری
پیش از پایه‌گذاری این شهر، «باغو» (که در لهجه محلی، معادل باغان است که همان باغ‌ها معنا می‌دهد) معرف این محدوده بوده‌است. دلیل این نام‌گذاری این بود که در گذشته باغ‌های مردم فردوس در این محل قرار داشته و در واقع محل اقامت تابستانی اکثر آنها نیز همین باغ‌ها بوده است. لذا مردم فردوس نام «باغو» (باغها) را در برابر «شهر» (که همان فردوس و محل اصلی زندگی آنان می‌باشد) استفاده می‌کرده‌اند. نام« باغو» به مرور از رواج افتاد و در حال حاضر به جز عده معدودی (که اکثراً معمرین فردوسی هستند) دیگر از این نام استفاده نمی‌شود. نام «اسلامیه» در بعضی از نقشه‌هایی که پیش از زلزله سال 1347 از منطقه تهیه شده بود، مندرج است. این نام بر خیابانی که امروزه کمتر مورد استفاده است، نهاده شده بود.

پیشینه
اسلامیه در سال 1329 شمسى‌ که روستایى بیش نبود، تنها دارای 221 نفر سکنه بود. این شهر تا پیش از زلزله سال 1347، به صورت دو آبادى مقصودآباد و بهشت‌آباد از ییلاقات فردوس به شمار مى‌رفت و جمعیت ساکن ثابت چندانی نداشت. پس از زلزله که با تخریب کامل فردوس همراه بود، یکى از علما و روحانیون بزرگ خراسان، مرحوم دانش سخنور که در آن زمان در فردوس از محبوبیت بالایی برخوردار بود، مردم فردوس را ترغیب به مهاجرت به این منطقه و ساخت شهر جدید فردوس در محل فعلی اسلامیه نمود. به ‌این ترتیب، تعدادی از مردم فردوس به این منطقه مهاجرت کردند ولی بخش عمده مردم در محلی که در نزدیکی شهر قدیمی ساخته شده بود ساکن شدند.

اسلامیه از گذشته به سبب برخورداری از باغ‌های زیبا، محل گردشگاهى اهالی فردوس به شمار مى‌آمد. خیابان طویلى که آب در دو طرف آن جاری بود و چنارهای کهنسال آن را سیراب مى‌کرد، زیبایی خاصى به این نقطه ییلاقى داده بود.

پوشش گیاهى طبیعى محل شامل کلپوره‌، شاه‌تره‌، درمنه‌، پودنه و گیاهان مرتعى است و جانوران وحشى از جمله گرگ‌، شغال‌، روباه‌، خرگوش‌، کبک و سینه‌سیاه در پیرامون آن زندگى مى‌کنند.

بشرویه(خراسان جنوبی)

  • جمعیت :
    14196
  • کد تلفن :
    535

شهر بُشرویه، مرکز شهرستان بشرویه واقع در استان خراسان جنوبی می‌باشد.

ویژگی‌های کلی
این شهر در موقعیت 33 درجه شمالی و 57 درجه شرقی، در شرق ایران و در غرب استان خراسان جنوبی و در لبه کویر واقع است. به دلیل این موقعیت جغرافیایی، آب وهوای این شهر گرم و کویری است. بشرویه به دلیل حفظ بافت سنتی زیبای خود و بادگیرهای زیبای آن به شهر بادگیرها در خراسان معروف بوده‌است. جمعیت شهر بشرویه در سال 1385، 13,778 نفر بوده‌است.
بشرویه از شهرهای تاریخی و قدیمی با عمری چند صد ساله است.بیشتر مردم این دیار به حرفه کشاورزی اشتغال دارند. کشاورزی مبتنی بر منابع زیرزمینی آب و زمین‌های مستعد این منطقه است و عمده محصولات به عمل آمده پنبه، جو، گندم و پسته می‌باشند که در این بین کشت و برداشت پسته اگرچه از قدیم انجام می‌شده، ولی به تازگی رونق ویژه‌ای گرفته‌است.

نام
کلمه «بُشرویه» مرکب از دو بخش «بُش» و «رویه» است و دلالت دارد بر منطقه‌ای که محل رویش «بُش» است و بُش در نظر اهالی و معمرین شهر، بوته‌ای خودرو از تیره گیاهان کم‌آب کویری و بیابانی بوده که برای ادامه حیات خود احتیاج به آب فراوانی نداشته و دراصطلاح مردم «ترخ» یا «درمنه» نامیده می‌شده‌است که در اصل «دِرِمنه» است.

نظامی در این باب گوید:
چون درمنه دِرَم ندارد هیچ باد در پیکرش نیارد پیچ

آثار تاریخی بشرویه
در بشرویه آثار تاریخی فراوانی وجود دارند که پیشینه تاریخی تعدادی از آنها به قبل از اسلام برمی‌گردد و خوشبختانه برخی از آنها هنوز به جا مانده‌اند. از ویژگی‌های بارز این ابنیه، تاریخ‌گذاری و وجود لوحی است که معمولاً پیشینه و سازنده آن را نشان می‌دهد و هیچ شک و تردیدی برای شناخت گذشته آن باقی نمی‌گذارد. این آثار عبارت‌اند از:

قلعه دختر: این قلعه بر بالای قله‌ای مخروطی شکل قرار گرفته‌است. درباره پیشینه تاریخی این قلعه نظراتی وجود دارد مبنی بر این که این بنا از دوره ساسانیان بر جای مانده و همچنین این که این قلعه در زمان فرقه اسماعیلیه بنا شده‌است.

آب‌انبار میان ده: این حوض اولین حوض ساخته شده در بشرویه است.این بنا دارای استحکام و زیبایی خاصی است که در ساخت آن صورت گرفته به طوری که با گذشت 400 سال از ایجاد آن هنوز کوچک‌ترین تغییری در آن رخ نداده‌است.

حسینیه میان ده (حسینیه حاج علی اشرف): از دیگر مکان‌های مقدسی که در میان بشرویه ساخته شده، حسینیه‌ای است که مدور بنا گردیده و دارای دو ایوان است که به صورت قرینه و به سبک معماری هندی ساخته شده‌اند. دور تا دور این عمارت ایوان‌های کوچکی ساخته شده‌اند. این ساختمان دارای دو طبقه است. طبقه پایین ویژه مردان و طبقه بالا ویژه بانوان است. سازنده این بنا شخصی به نام حاج علی اشرف از اهالی ده خانیک واقع در غرب بشرویه بوده و زمان احداث آن، بر اساس شواهد، دوران حکومت افشاریه در خراسان بوده‌است.

مدرسه علمیه: این بنا که معروف به مدرسه طلاب علوم دینی نیز هست، در میان ده روبروی مسجد جامع میان ده و حسینیه حاج علی اشرف و در جهت غرب حوض انبار واقع شده و بنایی است که در ساخت آن به طور کامل خشت و گل به کار رفته‌است. دارای دو ایوان بزرگ در سمت شمال و جنوب است که ایوان شمالی جهت استفاده در فصل زمستان و ایوان جنوبی که از عمق و ارتفاع بیشتری برخوردار است جهت استفاده در فصل تابستان بنا شده‌اند.

مسجد جامع میان ده: این مسجد در گذشته‌های دور در زمان سلسله صفوی بنا شده و سبک معماری آن زمان را به خوبی نشان می‌دهد. این بنا به طور کامل از گل و آجر ساخته شده‌است. بنا دارای کاشی‌کاری نیست ولی در ایوانی بزرگ، آیاتی از قرآن مجید که به خط کوفی بسیار زیبا نوشته شده‌اند به چشم می‌خورد. سقف ایوان‌ها و شبستان مسجد کاملاً هلالی‌شکل است و در سردر ورودی آن، روی سنگ بزرگی اشعاری بیان‌کننده بر زمان ساخت بنا حک شده‌است.

امام زاده هوگند: در فاصله حدود 12 کیلومتری غرب بشرویه و در دامنه کوه، ساختمانی زیارتی وجود دارد که به نام امام زاده محمد بن اصغر هوگند معروف و مشهور است. از سابقه و شخصیت مدفون در این محل هیچ اطلاع تاریخی در دست نیست و آن چه اهالی به آن اعتقاد دارند، این است که این جا محل دفن یکی از اولاد امام موسی کاظم (ع) است.

مسجد جامع رقه: این مسجد در سمت شرق دهستان رقه و در منطقه‌ای که اصطلاحاً به «پایین محله» مشهور است، قرار دارد. این مسجد در طول زمان آسیب‌های فراوانی دیده و در حال حاضر در حد دیواره‌های بیرونی مسجد و بقایای به جا مانده از سه ایوان شرقی، غربی و جنوبی است. سقف ایوان‌های غربی و جنوبی کاملاً تخریب شده و ایوان ضلع شرقی از بقیه کامل‌تر است.

از دیگر بناهای تاریخی بشرویه تپه کرند، رباط اصفاک و نیگنان، قدمگاه ساغند، زیارتگاه بی‌بی نجمه خاتون مجد و قلعه‌های نظامی و دفاعی بشرویه و بند ریز که در مجاورت قلعه دختر واقع شده می‌باشند

بیرجند(خراسان جنوبی)

  • جمعیت :
    166138
  • کد تلفن :
    561
  • سایت شهرداری :
    www.birjand.ir

شهر بیرجَند مرکز استان خراسان جنوبی و مرکز شهرستان بیرجند در شرق ایران است. این شهر در سال 1385، تعداد 157,848 نفر جمعیت داشته‌است.

شهر بیرجند، اولین شهر در ایران است که دارای سازمان آبرسانی بوده و بنگاه آبلوله بیرجند به عنوان اولین سازمان آبرسانی ایران شناخته می‌شود.این شهر همچنین دومین شهری در ایران است که در سال 1302 و پیش از تهران ، از لوله‌کشی آب شهری برخوردار گردید.

مدرسه شوکتیه این شهر، سومین مدرسه آموزش به سبک جدید، بعد از دارالفنون و رشدیه تبریز است. به علت موقعیت سیاسی و استراتژیک شهر بیرجند، سومین فرودگاه کشور در سال 1312 پس از قلعه مرغی و بوشهر، در این شهر ساخته شد و تا پیش از جنگ جهانی دوم ، دو کنسولگری انگلستان و روسیه در بیرجند، مشغول فعالیت بوده‌اند.

نام
نام اصلی این شهر، بیرجند است که به صورت‌های برجند، برجن، برکن و بیرگند نیز در نوشته آمده‌است.

پنج وجه تسمیه برای بیرجند بیان شده‌است.

بیرجند یعنی نصف شهر/نیم شهر
بیرجند یعنی شهر بلند
بیرجند یعنی شهر چاه
بیرجند یعنی شهر طوفان
بیرجند یعنی برزن
آقای رجبعلی لباف خانیکی در مقاله خود تحت عنوان "تأملی در نام بیرجند"، بیرجند را مرکب از دو جزء "بیر" و "جند" می‏داند. "بیر" در پارسی باستان به معانی رعد و برق، صاعقه و طوفان و "جند" که معرّب "کند" است به زبان فرارودی به معنی مکان و شهر آمده‌است. با توجه به نامهای مناطق و شهرها در خراسان بزرگ ، مانند تاشکند، خجند، سمرقند و ...، این وجه تسمیه درست تر به نظر می‌رسد.

تاریخ

پیش از اسلام
علاوه بر نام بیرجند که ساختار آن برگرفته از زبان پهلوی بوده و به دوران پیش از اسلام باز می‌گردد، بنا به روایتی ، بیرجند، احتمالاً در اواخر حکومت ساسانیان و توسط زرتشتیان یزدی و کرمانی به عنوان منزلگاهی در حاشیه کویر و در مسیر عبور از کویر به سمت شمال خراسان بزرگ و ماوراءالنهر بنا شده‌است .

اشعار حکیم نزاری، وجود محله‌ای در بافت قدیمی شهر، کاوشهای به عمل آمده از قلاع دختر در "بند دره" و "قلعه دره"، و نیز کتیبه به‏دست آمده از کال جنگال در روستای ریچ از توابع خوسف، "تخته سنگ لاخ مزار" واقع در روستای کوچ ، سنگ نگاره و کتیبه‏های پهلوی اشکانی در دره "استاد تنگل"، حکایت از قدمت چند هزار ساله بیرجند دارد.

همچنین علاوه بر وجود گورستانهای زرتشتی‌ها در اغلب روستاها و نیز وجود آتشکده‌های سفلی و علیا .که دال بر قدمت تاریخی این منطقه‌است، نام برخی از روستاهای اطراف شهر بیرجند دارای ریشه پهلوی و اساطیری هستند، مانند: گیو، سهراب، ماژان، سلم آباد، درخش، خراشاد، رودک، دستجرد، چاج، چهکند، جمشیدآباد و ...

پس از اسلام
قدیمی ترین اثر درون شهری بیرجند، مسجد جامع آن است که در سال 750 هجری قمری بنا شده‌است.

احتمالا یاقوت حموی اولین جغرافیدانی است که از «پیرجند» به عنوان یکی از شهرهای منطقه قهستان یاد کرده‌است. حمدالله مستوفی «بیرجند» را از شانزده ولایت قهستان و مرکز ولایتی با توابعی چند دانسته که در آن مقدار فراوانی زعفران, انگور, میوه و اندکی غله به دست می‌آمده‌است.

زین العابدین شیروانی, بیرجند را قصبه‌ای شهر مانند از توابع خراسان و دارالملک قهستان معرفی کرده و افزوده‌است که قریب به چهار هزار خانه دارد. آب بیرجند از کاریز تأمین می‌شود و مردمش همگی شیعه اند. اعتمادالسلطنه نیز آن را از قرای قهستان دانسته‌است. برخی بیرجند را به علت کوچکی آن «برکند» ثبت کرده‌اند بر به معنای «نصف» و کند به معنای «شهر» در مجموع به مفهوم قصبه.

بیرجند در قدیم چند بار به علت زلزله ویران شده‌است. در فرهنگ عامه بیرجند، داستانهای بسیاری درباره ویرانی بیرجند در یک زلزله عظیم و سکونت دسته‌ای از کولی‌‌های چادرنشین در آن، نقل شده‌است. این شهر از عهد صفویه که خانواده امیریه در آنجا امارت یافتند رو به اعتبار گذاشته‌است.

گویش بیرجندی
گویش یا لهجه بیرجندی از گویش‌های فارسی نو است که مانند گویشهای دیگر به نسبت زبان رسمی کمتر تحول پذیرفته و از اینرو بسیاری از ویژگی‌های فارسی کهن را نگه داشته‌است. محمود رفیعی در مقدمه واژه‌نامه گویش بیرجند می‌نویسد که چون بیرجند در نزدیکی کویر و در منطقه‌ای کوهستانی واقع شده، در گذر تاریخ کمتر مورد تاخت و تاز و هجوم قرار گرفته و در نتیجه گویش آن نیز پاکیزه و دست نخورده باقی مانده‌است.

آموزش و فرهنگ
مراکز علمی و فرهنگی جدید از مدارس علمیه نشأت گرفته ‏اند و در این میان اهمیت مدرسه معصومیه که سابقه بیش از هزار سال دارد و محل تحصیل اغلب مشاهیر بیرجند بوده قابل ذکر است. هم ‏اکنون در شهرستان بیرجند پنج مدرسه علمیه با ظرفیت 200 نفر طلبه و بیش از 700 مرکز آموزشی وابسته به آموزش و پرورش به فعالیت مشغولند.

مدارس جدید در شهرستان بیرجند زودتر از سایر نقاط کشور تأسیس شد. مدرسه شوکتیه در سال 1284 خورشیدی پس از تأسیس دارالفنون تهران و رشدیه تبریز , به همت امیر شوکت‌الملک علم, حکمران وقت در بیرجند تأسیس شد و به دنبال آن , دبیرستان شوکتیه و مدارس خضری دشت بیاض, نهبندان، سربیشه، خوسف و دبستان دخترانه شوکتی افتتاح گردید. آموزش و پرورش بیرجند هم‏ اینک با بیش از 90 سال عمر با برکت بیش از یکصدهزار نفر دانش‏ آموز را تحت تعلیم و تربیت دارد. وجود 4 اداره مستقل آموزش و پرورش در شهرستان بیرجند با بیش از 7000 نفر پرسنل، مرکز آموزش عالی فرهنگیان، مراکز تعلیم و تربیت، پژوهشکده معلم و... آموزش و پرورش این شهرستان را به قویترین آموزش و پرورش استان خراسان (پس از مشهد) تبدیل کرده بود.

آموزش عالی
بیرجند به عنوان قطب دانشگاهی شرق کشور از امکانات آموزش عالی خوبی برخوردار است. در 1354 شمسی, در مجموعه موقوفات علم , موسسه آموزش عالی بیرجند تأسیس شد و در 1356 شمسی با پذیرش 120 دانشجو در رشته‌های ریاضی, فیزیک و شیمی, کار خود را آغاز کرد و اکنون به نام رسمی دانشگاه بیرجند شناخته می‌شود.

جاذبه‌های گردشگری
علاوه بر جاذبه‌های گردشگری موجود در سطح شهرستان بیرجند، آثار تاریخی و مکانهای تفریحی نیز در داخل در محدوده شهری بیرجند وجود دارد.

تاریخی
آب انبار‌ها

بند دره یکی از جاذبه‌های گردشگری بیرجندآرامگاه حکیم نزاری
ارگ کلاه فرنگی
بند دره
بند عمرشاه
عمارت اکبریه
قلعه بیرجند
کنسولگری انگلیس (باغ منظریه)
مدرسه شوکتیه
مدرسه معصومیه
مصلی بیرجند
یخدان رحیم آباد

تفریحی
آبنمای موزیکال
پارک آزادی
پارک توحید
پارک صیادشیرازی
موزه بیرجند

حاجی آباد(خراسان جنوبی)

  • جمعیت :
    4784
  • کد تلفن :
    562

حاجی آباد شهری است در استان خراسان جنوبی. این شهر در بخش زیرکوه از توابع شهرستان قائنات قرار دارد.
جمعیت این شهر در سال 1385 برابر 4784 نفر گزارش شده است

خضری دشت بیاض(خراسان جنوبی)

  • جمعیت :
    5367
  • کد تلفن :
    562

خضری دشت بیاض مرکز بخش نیمبلوک از توابع شهرستان قائنات استان خراسان جنوبی است. جمعیت شهر بنا بر آمار سرشماری سال 85 مرکز آمار ایران برابر با 4،930 نفر بوده است.
نام
ریشه لغوی خضری به دو معنی می‌باشد . یک معنی عام آن اسم حضرت خضر بوده است که روایت است آن حضرت از این منطقه گذشته و در پیر مردانشاه که هم اکنون به صورت زیارتگاه درآمده است آثار آن مشهود است و اما معنی لغوی آن ، خضری به معنی سرسبزی و خضری دشت بیاض به معنی دشت سرسبز و خوش آب و هوا می‌باشد.

موقعیت جغرافیایی
شهر خضری دشت بیاض از توابع شهرستان قائنات است و در شمال استان خراسان جنوبی واقع شده است. این شهر از شمال با شهرستان گناباد ، از جنوب با بخش مرکزی شهرستان قائنات ، از شرق با بخش زیرکوه قاین و از غرب با شهرستان فردوس و شهرستان سرایان همجوار می‌باشد. فاصله آن تا قاین 55 کیلومتر ، تا بیرجند 160 کیلومتر ، تا گناباد 45 کیلومتر و تا مشهد 320 کیلو متر است. خضری دشت بیاض در غرب دشتی قرار گرفته که توسط کوههای زیر احاطه شده است:

کوه آینه ( کوه علی پلنگ ) در جنوب غرب خضری
کوه خان ( مردان شاه ) در جنوب خضری
کوه سیاه کوه در غرب خضری
رشته کوههای عباس آباد در شرق خضری


آب و هوا
آب و هوای منطقه به طور معمول گرم و خشک است . گرمترین ماههای سال در این منطقه تیر و مرداد و سردترین آنها دی و بهمن می‌باشد و ماههای یخبندان از اواخر آذر تا اواسط اسفندماه بطول می انجامد .

بادهای اصلی منطقه در تابستان بیشتر از شرق به طرف غرب می وزد که به باد شمال معروف است و در زمستان از طرف غرب به شرق از بادهای مدیترانه‌ای که بنام سیاه باد معروف است . میانگین بارش سالانه در این منطقه 174 میلی متر می‌باشد که بارش بصورت برف و باران می‌باشد.

آب شرب شهر از طریق دو حلقه چاه عمیق تامین می‌شود . آب کشاورزی منطقه نیز از طریق چاههای عمیق موجود تامین می‌شود در سالهای پرباران رودخانه‌های اصلی معروف به دهنه که از کوههای جنوب و جنوب غربی سرچشمه می‌گیرد و همچنین سیل بندهای احداث شده در بالا دشت دشت قسمتی از آب کشاورزی منطقه را تامین می‌کنند .

وضعیت اقتصادی
شیوه زندگی مردم این منطقه از گذشته مبتنی بر کشاورزی و دامداری بوده است. دشت خضری برای کشاورزی بسیار مناسب بوده و دارای آب و خاک مناسب می‌باشد محصولات عمده این منطقه گندم ، جو ، چغندر قند ، زعفران و محصولات باغی می‌باشد . از نظر پتانسیلهای معدنی این منطقه موقعیت مناسبی دارد. معادنی که در منطقه شناسایی شده است عبارتند از معادن سنگ مرمر ، خاک نسوز ، سنگ آلومنیم ، گچ و غیره شرکت سهامی زراعی خضری با تولید محصولات زارعی ، دامی ، باغی و لبنی تاثیر زیادی در رونق اقتصادی مردم ، تامین نیازمندیهای منطقه و ایجاد اشتغال دارد.

ویژگی های تاریخی و مکانهای زیارتی و گردشگری
شهر خضری به دلیل سرسبز بودن بهترین نقطه ییلاقی و گردشگری استان محسوب و به لحاظ سابقه تاریخی و آثار تاریخی باارزش و پتانسیلهای موجود محل جاذبی برای مسافران ، زائرین و گردشگران می‌باشد . اما چون شهر در محل گسل فعال و معروف دشت بیاض واقع شده است هر از چندگاهی دچار قهر زمین شده و همه چیزش را از دست داده است.

گرچه منابع مکتوب در خصوص این منطقه درست نیست اما در ذهن مردم چنین مشهور است که در گذشته‌های بسیار دور شهری آباد وجود داشته که هر سه روستای دشت بیاض ، خضری و میم را در برگرفته و به فارس مشهور بوده است که در نقشه‌های تاریخی نیز این منطقه فارسی ثبت شده است و غاری به همین نام وجود نیز دارد.

از اندک آثار تاریخی و مکانهای زیارتی و جاذبه‌های گردشگری به جا مانده از دوران کهن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

بارگاه امام زاده سلطان عبدالله
قدمگاه دشت بیاض
باغ دهنه و اردوگاه دانش آموزی شهید کاوه خضری
دره سبز مردان شاه
غار فارس
قلعه دختر
مسجد جامع خضری
مسجد جامع دشت بیاض

وضعیت فرهنگی و ورزشی
این شهر دارای 3 باب دبستان ، 3 باب راهنمایی و 2 دبیرستان دخترانه و پسرانه است که به صورت شبانه روزی می‌باشند. همچنین این شهر دارای 2 مهد کودک است. 4 مسجد در خضری و 3 مسجد در دشت بیاض و 2 حسینیه در خضری از مکانهای مذهبی شهر است.

وضعیت بهداشت و درمان
خضری دارای یک کلینیک بهداشتی درمانی شامل درمانگاه ، کلینیک داندانپزشکی و بخش زنان و زایمان است. همچنین دو خانه بهداشت نیز در خضری دشت بیاض فعالیت می‌کنند . اداره دامپزشکی نیز در حاشیه جاده آسیایی به شهروندان خدمات ارائه می‌کند

خوسف(خراسان جنوبی)

  • جمعیت :
    4068
  • کد تلفن :
    562

خوسف یکی از شهرهای استان خراسان جنوبی است که در شهرستان بیرجند قرار گرفته است و از مناطق کویری به حساب می‌آید. جمعیت این شهر بر اساس سرشماریسال 1385، برابر 4068 نفر گزارش شده است.

این شهر زادگاه تعدادی از مشاهیر بیرجند, چون دکتر غلامحسین شکوهی (پدر علم تعلیم و تربیت ایران و وزیر آموزش و پرورش دولت موقت) بوده است.

خوسف همچنین زادگاه ابن حسام خوسفی شاعر و عارف شیعه قرن نهم هجری قمری و نگارنده خاوران نامه نیز می‌باشد.

این شهر دارای ارتفاع 1300 متر از سطح دریا می‌باشد.

پیشینه تاریخی خوسف به دوران قبل از اسلام می رسد و یکی از کهن ترین شهرهای جنوب خراسان محسوب شده که در منابع تاریخی ازآن با نامهای خسف، خسب، خوسف یاد شده است. در کتاب نزهه القلوب حمدا... مستوفی از خوسف به عنوان معظمات بلاد قهستان یاد شده است.
وجود بافت قدیمی با آثار تاریخی از ویژگی های شاخص این شهر محسوب می‌شود. این بافت که به لحاظ موقعیت طبیعی و واقع شدن بر روی هسته مقاوم، از زمین لرزه در امان مانده و یکی از سالمترین بافتهای تاریخی در منطقه به شمار می‌رود.

در رابطه با آثار تاریخی این شهر می‌توان به مسجد جامع خوسف، آرامگاه ابن حسام خوسفی، قلعه خوسف، خانه‌های علوی و مالکی و مدرسه ابن حسام اشاره نمود

زهان(خراسان جنوبی)

  • جمعیت :
    1060
  • کد تلفن :
    562

زهان شهری است در استان خراسان جنوبی. این شهر در بخش زهان از توابع شهرستان قائنات قرار دارد.

این روستا ابتدا به نام «زه‌آب» بوده یعنی محل جوشش آب که به تدریج به تغییر لهجه به نام زهان در آمده است.عمده در آمد اهالی این منطقه از طریق کشاورزی است که زرشک بیشترین سطح زیر کاشت را به خود اختصاص داده‌است.

جمعیت این شهر در سال 1385 برابر 1,060 نفر گزارش شده است.

قدمت تاریخی این شهر به دوران پیش از اسلام برمی گردد. بازار زهان در حدود سیصد سال پیش در منطقه شهرت داشته است و تا صد سال پیش اهمیت ان در جنوب خراسان بیشتر از قاین وبیرجند بوده است

سرایان(خراسان جنوبی)

  • جمعیت :
    11789
  • کد تلفن :
    562
  • سایت شهرداری :
    www.sarayan.ir

سرایان، مرکز شهرستان سرایان در شمال غربی استان خراسان جنوبی، در 58 درجه و31 دقیقه طول شرقی و 33 درجه و 51 دقیقه عرض شمالی قرار داشته و ارتفاع آن از سطح دریا 1484 متر می‌‌باشد.

این شهر، در 160 کیلومتری مرکز استان (شهر بیرجند)، در فاصله 40 کیلومتری شرق فردوس و در دشتی هموار در حاشیه کویر در دامنه جنوب غربی رشته کوه زابری معروف به شتران واقع شده است. در سال 1385، جمعیت این شهر، 11,098 نفر بوده است.

سربیشه(خراسان جنوبی)

  • جمعیت :
    6780
  • کد تلفن :
    562

سربیشه مرکز شهرستان سربیشه واقع در استان خراسان جنوبی است. جمعیت این شهر بنابر آمار سرشماری سال 85 برابر با 6،141 نفر است.

ارتفاع آن از سطح دریا 1839 متر و دارای آب و هوای معتدل و خشک است.

شهر سربیشه در 65 کیلومتری جنوب شرقی شهر بیرجند و در مسیر راه بیرجند - نهبندان قرار دارد.

نام
در مورد وجه تسمیه شهرستان سربیشه سه نظر وجود دارد. نظریه اول: در قسمت جنوب این شهر زمین آبخیز و سرسبزی وجود داشته و چون شهر در مدخل ورودی این محل سرسبز بوده به آن سربیشه گفته‌‌اند. نظریه دوم: این منطقه در روزگاران گذشته جنگل و محل تجمع پرندگانی مانند سار بوده است که به آن ساربیشه گفته‌اند و در گذر زمان به سربیشه مخفف شده است. نظریه سوم: چون این شهر در دشتی به ارتفاع 1900 متر از سطح دریای واقع شده است و به دلیل سردی هوا آن را سردبیشه نامیده‌اند که بعدها به سربیشه تغییر یافته است.

تاریخچه
این شهر دارای قدمت تاریخی زیادی می‌باشد چنان‌که شیخ حسین آیتی بیرجندی در کتاب بهارستان نقل می‌کند: «سربیشه شهری است قدیمی که قبل از اسلام مردمان آن زردشتی بوده‌اند». همچنین در کتاب نزهه‌القلوب حمدالله مستوفی آمده است که ابوبکر علی ابن الحسین قهستانی ممدوح فرخی سیستانی که از علما و ادبای عصر سلطان محمود غزنوی به حساب می‌آمده از این شهر بوده است.


سابقه ابنیه تاریخی بخش سربیشه به صدر اسلام و قبل از آن می‌رسد و آثار تاریخی آن از قبیل محوطه‌ها و تپه‌های باستانی، قلعه و خانه‌های قدیمی، غارها و روستاها نشان‌دهنده غنای فرهنگی و سابقه تمدنی این منطقه می‌باشد.

جاذبه های گردشگری  

الف -زیارتگاه ها واماکن مذهبی

در این شهرستان چندین بقعه مبارکه متعلق به امامزادگان وجود دارد که مشهورترین بقاع متبرکه این شهرستان عبارتند از :  - آستانه مبارکه بی بی زینب خاتون (س) : واقع در روستای کاهی بخش مود در 52 کیلومتری شهرستان سربیشه و در بخش مود در مجاورت روستای کاهین واقع گردیده است . از شجره نامه این بانوی بزرگوار اسناد و مدارکی در دست نیست ولی طبق اعتقاد شدید مردم و آنچه در کتاب بهارستان مرحوم آیتی آمده است این بانوی مخدره دخت امام موسی کاظم (ع) می باشد . مزار کاهی از مشهورترین بقاع متبرکه در سطح استان خراسان جنوبی است که به دلیل ارادت ویژه مردم و دیدن کرامات متعدد از این امامزاده بزرگوار که شرح برخی در کتاب بهارستان آمده است و همچنین به جهت آب و هوای مطبوع و منطقه سیاحتی و تفریحی ، همه روزه پذیرای خیل عظیمی از زوار محترم می باشد .

مزار سید حامد علوی : واقع در روستای چنشت ، دهستان نهارجان بخش مود ، در فاصله 60 کیلومتری سربیشه و 8 کیلومتری مزار کاهی قرار دارد . این امازاده بزگوار طبق اعلام مرکز پژوهشهای آستان قدس رضوی با چهار واسطه به امام جعفر صادق (ع) می رسد که عبارتند از : احمد(الحامد لله)- محمد- حمزه (ابویعلی)- محمد(الحجازی الصوفی)   - اسحاق الموتمن-امام صادق علیه السلام . این بقعه متبرکه همچنین به دلیل مجاورت در غارهای تاریخی روستای چنشت و قرار داشتن در منطقه نمونه گردشگری مورد توجه ارادتمندان و علاقمندان می باشد که در سالهای اخیر به دلیل آسفالت شدن راه روستای چنشت بر تعداد زائرین این امامزاده جلیل القدر افزوده شده است .  
- قدمگاه حضرت ابوالفضل(ع) : این قدمگاه که در فاصله 25 کیلومتری از شهر سربیشه و در حاشیه جاده اسدیه قرار دارد و در مجاورت روستاهای زولسک و دهنه چاه می باشد . و به جهت انتساب به قمر بنی هاشم حضرت ابوالفضل العباس علیه السلام مورد احترام و اعتقاد خاص مردم منطقه می باشد . از تاریخچه و شجره این مکان مقدس مدارک دقیقی در دست نیست ولی طبق اعتقادات مردم و آنچه که سینه به سینه از نسلهای قبل منتقل شده ، مشهور است که فردی ساده و متدین پس از اینکه سه مرحله ، فردی بزرگوار (به روایتی حضرت ابوالفضل علیه السلام ) را در خواب می بیند که مکانی با ویژگیهای خاص در همان منطقه به او نشان می دهد که مورد احترام وی بوده است . ایشان نیز پس از جستجوی زیاد همان مکان را با همان ویژگیها پیدا نموده و به مرور زمان به مکانی مقدس منتسب به حضرت ابوالفضل علیه السلام مبدل می گردد که امروزه پذیرای تعداد زیادی زائر و ارادتمند به ساحت مقدس اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام می باشد .     
- مزار درویش غلام علی : در روستای شیرگ ، دهستان مومن آبد بخش مرکزی و در فاصله 8 کیلومتری شهر سربیشه قرار دارد .  
- مزار سلطان بیدار : واقع در روستای دهک ، دهستان مومن آباد بخش مرکزی سربیشه . 
- مزار سیدنا الحسین : در ناحیه دهک قراردارد.  - مزار سبز پوش : واقع درروستای مزار ، دهستان مومن آباد بخش مرکزی سربیشه . 
- مزار گل بانگ خراسان : واقع در روستای برکوه ، دهستان مومن آباد بخش مرکزی و در فاصله 12کیلومتری از شهر سربیشه قرار ادارد . در بین مردم منطقه مشهور است که در جنگی که بین مردم روستا و افراد ظالم و زورگو رخ داده و مردم تحت فشار و قتل و غارت قرار داشته اند ، از همان مکان کنونی مزار در دامنه کوه نوری ساطع شده و نوایی نیز شنیده می شود . لذا مردم به آنجا پناه می برند و از شر دشمن ایمن می گردند . به همین جهت آنجا به مزار و زیارتگاهی تبدیل می شود . 
- مزار پیر سنگ : واقع در روستای گورید ، دهستان مومن آباد بخش مرکزی . 
- مزار بی بی زینب خاتون : واقع در روستای گزدز ، دهستان مومن آباد بخش مرکزی سربیشه . 
- زیارتگاه خواجه مراد : واقع در روستای خواجه مراد ، دهستان درح بخش مرکزی . 
- زیارتگاه سبز پوش سربیشه : واقع در روستای ماهیرود ، دهستان درح بخش مرکزی سربیشه . 
- مزار سر بریده : واقع در روستای فال ، دهستان نهارجان بخش مود سریشه . 
- مزار : واقع در روستای حسین آباد گواهی ، دهستان مود بخش مود سربیشه . 
- زیارتگاه سید معصوم : واقع در روستای شواکند ، دهستان مود بخش مود سربیشه .  

ب- دیدنی ها و آثار تاریخی :  از جمله آثار و ابنیه تاریخی وجود قلعه ها و غارهای مختلف در این شهرستان می باشد که قدمت آنها به صدر اسلام و حتی قبل از آن می رسد . به روایتب در جنوب شهر سربیشه شهری قدیمی به نام ‹‹کن کن ›› وجوود داشته است که قدمت آن به 6 هزار سال پیش از میلاد مسیح می رسد . از جمله دیدنی ها و آثار تاریخی شهرستان می توان به موارد زیر اشاره نمود : 
- مسجد گنجی سربیشه : مسجد گنجی سربیشه که در حال حاضر به مسجد امام حسین (ع) شهرت دارد ، در حاشیه خیابان مطهری سربیشه واقع شده است . 
- مسجد بزرگ سربیشه : مسجد بزرگ سربیشه که در حال حاضر مسجد چهارده معصوم نامیده می شود در خیابان مطهری در کوچه شهید رجبی مقابل مدرسه طالقانی واقع شده است . 
- قلعه کهنه سربیشه
- مسجد پخت : در روستایی به همین نام و در دامنه رشته کوه باقران قرار دارد . 
- مسجد چهکندوک : در روستای چهکندوک درفاصله حدود 5 کیلومتری جنوب شرقی سربیشه قرار دارد. 
- تپه چهکندوک : تپه چهکندوک کلاته سلیمان در شهرستان سربیشه روستای چهکندوک واقع است .  - قلعه چهکندوک : قلعه چهکندوک در شهرستان سربیشه روستای چهکندوک در 5 کیلومتری جنوب شرقی سربیشه واقع است . 
- قبرستان هریوند : قبرستان موسوم به گبرها در نزدیکی روستای هریوند قرار دارد . 
- مدرسه مود : در داخل شهر مود از توابع شهرستان سربیشه قرار دارد . 
- باغ و عمارت مود : باغ
 – قلعه مود به لحاظ مکانی در شهر مود و در فاصله 22 کیلومتری سربیشه قرار دارد .  
- قلعه قلاع مود : در فاصله حدود دو کیلومتری غرب شهر مود و نزدیکی سمسول آباد بخش مرکزی بیرجند قرار دارد . 
- قلعه کهنه مود : قلعه کهنه مود در داخل شهر مود بر فراز تپه ای واقع شده است . 
- رباط کوهک رود بالا : رباط مزبور در حدود سی کیلومتری سربیشه در امتداد جاده آسفالته بیرجند –زاهدان و در 2 کیلومتری آبادی کوهک رود بالا واقع شده است . 
- قلعه اسفزار : این قلعه بر فراز تپه ای مشرف به روستای اسفزار واقع است . 
- قلعه فال : در روستای فال از دهستان نهارجان بخش مود قرار دارد .  - محوطه ته کندوک کلاته سلیمان . 
- سنگ نگاره روستای بیژائم : مجموعه نگاره های سنگی بیژائم در جنوب روستای بیژائم شهرستان سربیشه مشرف بر مزارع روستا حک شده اند . 
- خانه یاوری سربیشه : خانه موسوم به یاوری بر فراز تپه ای بلند در بخش شرقی شهر سربیشه و در جوار قلعه کهنه سربیشه قرار دارد . 
- غار چنشت : در دامنه کوهی مشرف به روستای چنشت در دهستان نهارجان بخش مود و در 45 کیلومتری شهرستان سربیشه واقع شده است . 
- غار چهل چاه : در مجاورت غار چنشت در روستای چنشت قرار دارد . 
- غار چهل دختر : در سال 1374 در دامنه کوهی به نام چهل دختر در نزدیکی روستای کوچک کلاته آخوند که از سنگهای آهکی شکل گرفته است کشف شد . 
- غار برادو
- روستای ماخونیک : در دهستان درح و در بخش مرکزی سربیشه در منطقه ای کوهستانی و در دامنه جنوبی کوه ماخونیک و در فاصله 80 کیلومتری شهر سربیشه واقع شده است .این روستا جزء هفت روستای شگفت انگیز کشور است .  
- روستای چنشت : در 25 کیلومتری مود و60 کیلومتری سربیشه قرار دارد . 
- سنگ نگاره تنگل استاد : در 3 کیلومتری روستای چنشت واقع است .  

ج- چشمه های آب معدنی

چشمه آب گرم علم آباد : در شمال خاوری شهرستان و از شکاف سنگ های آتشفشانی از نوع آندزیت بازالت از زمین خارج می شود . 
چشمه آب ترش : در شمال شهرستان سربیشه از شکاف سنگهای آندزیت بازالت از زمین خارج می شود .  آبگرم گندگان : در 12 کیلومتری سربیشه واقع است . 
چشمه آب معدنی تناک : در روستای تناک از بخش مود شهرستان سربیشه قرار دارد .  
چشمه آب معدنی سیاه دره : آب معدنی سیاه دره جنب کلاته سلیمان (بخش مود شهرستان سربیشه ) واقع است که آب آن به رنگ سبز کامل است

سه قلعه(خراسان جنوبی)

سه‌قلعه یکی از شهرهای استان خراسان جنوبی در ایران است.

طول جغرافیایی: 5823E
عرض جغرافیایی: 3340N

در جنوبی‌ترین نقطه شهرستان سرایان و در فاصله 24 کیلومتری شهر سرایان و 61 کیلومتری شهر فردوس.


شهر سه قلعه به علت قرار گرفتن در عرض جغرافیایی پایین، ارتفاع کم از دریا، دوری از منابع آبی بزرگ دوری از توده‌های باران آور فشار زیاد جنب حاره ونزدیکی به کویر که همه این عوامل باعث بارندگی کم، گرمای زیاد تابستان، تبخیر فراوان بطور کلی بیابانی ونیمه بیابانی منطقه گردیده‌است. تابستانها هوا گرم وسوزان وزمستانها سرد وخشک است.در بیشتر سالها بارندگی از 100 میلیمتر کمتر است که پدیده خشکسالی را به همراه دارد.

سه قلعه در محدوده حوضه آبریزکویر نمک واقع شده‌است است ودارای آب وهوای گرم وخشک با زمستانهای سرد می‌باشد.دمای گرمترین ماه سال برابر با 48/4 درجه سانتیگراد در مرداد ماه وسردترین ماه سال در دیماه برابر 4/1 درجه سانتیگراد می‌باشد ودمای روزانه سال بین 16- درجه سانتیگراد تا 44 درجه متغیر است. بارندگی در ماه شهریور صفر و در اسفند ماه با 33 میلیمتر بیشترین است که متوسط بارندگی سالیانه 173 میلیمتر را موجب می‌شودورطوبت نسبی هوا در طول اقلیمی 45/6 درصد گزارش شده‌است. بادهای محلی به نام کوه باد از شمال سیه باد، روز باد وقبله باد (اصطلاحاًکلغور) سه قلعه را در طول سال تحت تاثیر قرار می‌دهند که باد غالب وتاثیر گزار سیه باد است که در زمستان می‌وزد. زمین شناسی وخاک شناسی سه قلعه: سه قلعه بر روی آبرفتهای دوران چهارم کواترنری واقع شده که حاوی سه سنگ، گچ ونمک می‌باشد. معادل گچ ونمک اطراف نامی برااین مدعا می‌باشد.دهستان سه قلعه در زدن ایران مرکزی ویکی فعالترین مناطق زمین شناسی که توسط گسلهای سراسری ومهم نظیر گسل کویر بزرگ، گسل کلمرد وگسل هریرود و... از دیگر زونهای ایران مجزا می‌گردد.

شوسف(خراسان جنوبی)

  • جمعیت :
    2512
  • کد تلفن :
    562

شوسف مرکز بخش شوسف شهرستان نهبندان در استان خراسان جنوبی است. جمعیت آن بنابر آمار سرشماری سال 1385 ، 2،338 نفر بوده است.

اماکن دیدنی
قلعه‌دختر:
سخت‌گذرترین دژ قدیمی شهرستان نهبندان، قلعه‌دختر شوسف است که در 5 کیلومتری شهر شوسف قرار دارد. این دژ سنگی از زمان ساسانی است و بر فراز کوهی به بلندی 2000 متر قرار دارد. مردم روستای طارق در نزدیکی آن، این قلعه را «قلعه رستم» می‌نامند.


بند بخشدار
این بند در 3 کیلومتری جنوب غربی شوسف در مسیر رودخانه هنگر که از کوههاک غرب شوسف سرچشمه می‌گیرد ساخته شده است. این بند در اواخر دوره قاجار ساخته شده است و در ساخت آن از مصالح سنگ، آجر، ملات ساروج استفاده شده است.

فردوس(خراسان جنوبی)

  • جمعیت :
    24703
  • کد تلفن :
    534

شهر فردوس مرکز شهرستان فردوس، در استان خراسان جنوبی، در فاصله 345 کیلومتری جنوب مشهد و 195 کیلومتری شمال غربی بیرجند و در مسیر محور اصلی ارتباطی استان‌های یزد، کرمان، اصفهان، بوشهر، هرمزگان و فارس به مشهد واقع است.شهر فردوس، از سطح دریا 1293 متر ارتفاع داشته‎ و بر طبق سرشماری سال 1385، 23,405 نفر جمعیت دارد.

فردوس که تا 1308، تون نامیده می‌شده، امروزه به خاطر انار و زعفران مرغوبش شناخته شده‌است.

پیشینه
حسن پیرنیا، در کتاب خود به اولین اشاره‌های تاریخی به منطقه‌ای که تون (فردوس) در آن واقع است می‌پردازد و می‌گوید: «از منطقه‌ای که تون در آن واقع شده‌است، در کتیبه داریوش با عنوان استاگارتیه یاد شده که نویسندگان قدیم ساکارتیا ضبط کرده‌اند.» این منطقه ابتدا زیر نفوذ مادها بوده و پس از عصر سلوکیان هم از طرف جنوب سرزمین پارت را محدود می‌کرده و جز قسمت تون و طبس، بقیه نواحی آن کویر خشک و بی‌آب و علف بوده‌است. هردوت، مردمان این ناحیه را طایفه‌ای از پارسی‌ها می‌داند و می‌گوید که به زبان پارسی سخن می‌گفتند و از راه شکار گورخر و غزال روزگار می‌گذراندند.

بررسی‌های باستان‌شناسی و وجود محوطه‌ها و تپه‌های باستانی، رونق این ناحیه را تا پیش از اسلام به‌خصوص در عصر تاریخی به اثبات رسانده‌است. قدیمی ترین آثار یافت‌شده در شهرستان فردوس توسط باستان‌شناسان میراث فرهنگی خراسان، مربوط به هزاره دوم پیش از میلاد است و از آن پس آثاری از هزاره اول، دوران ساسانیان و دوره‌های مختلف اسلامی یافت شده‌اند که تداوم حیات طولانی در این شهر را نشان می‌دهد.

این شهر تا سال 1308 خورشیدی، تون نام داشته‎ و در متون قدیمی اغلب به نام بلده طیبه تون و در مکاتبات دوره صفویه، به نام دارالمؤمنین تون نامیده شده‌است.نخستین کتاب موجود که از تون نام برده، اشکال‌العالم جیهانی متعلق به قرن چهارم هجری است که از تون به عنوان شهری آباد و بزرگ یاد کرده‌است.از آن به بعد نام تون به مناسبت‌های مختلف در متون و سفرنامه‌ها دیده شده و اغلب از آن به عنوان شهری بزرگ و آباد نام برده شده‌است.دلایل و شواهد تاریخی نشان می‌دهد که در گذشته‌های دور که تون اهمیت و اعتباری تاریخی و جمعیتی داشته، به ویژه تا دوران اقتدار اسماعیلیه و حتی سده‌های پس از آن، به ولایت قهستان تعلق داشته‌است. ایالت تون یکی از مناطق قهستان بوده که بعد از الموت، دومین مرکز مهم فرقه اسماعیلیه بوده و تا حمله مغول دوام داشته‌است. آثار به جا مانده از دژهای آن دوران، مانند کوه قلعه فردوس، قلعه دختر بشرویه و قلعه حسن‌آباد هم اکنون نیز قابل مشاهده‌اند.

ناصرخسرو قبادیانی، در سده پنجم هجری، خبر از وجود چهارصد کارگاه زیلوبافی در شهر تون داده‌است:

«شهر تون شهر بزرگ بوده‌است اما در آن وقت که من دیدم اغلب خراب بود و بر صحرایی نهاده‌است و آب روان و کاریز دارد و بر جانب شرقی باغ‌های بسیار بود و حصاری محکم داشت. گفتند در این شهر چهارصد کارگاه بوده‌است که زیلو بافتندی و در شهر درخت پسته بسیار بود در سرای‌ها و مردم بلخ و تخارستان پندارند که پسته جز بر کوه نروید و نباشد.»
در بسیاری از دوره‌های زمانی، تون در کنار قائن، یکی از دو شهر مهم و بزرگ ولایت قهستان بوده و نامش را همراه قائن و گاه در ترکیب با آن، به صورت «تونوکین» (‌تون و قاین) به جای قهستان به کار می‌برده‌اند.مارکوپولو نیز در سفرنامه خود، از منطقه قهستان با نام تونوکین یاد کرده که اشاره به تون و قاین دو شهر بزرگ این بلاد داشته‌است.در دوره‌های اخیر که قائن اهمیت پیشین خود را از دست داده بود، تون به همراه طبس منطقه واحدی را تشکیل داده و عبارت تون و طبس جای تون و قائن را گرفت.

مردم شهر تون در حمله مغول قتل عام شدند و چهل هزار نفر از اسماعیلیه در تون کشته شدند به طوری که از کشته‌ها پشته و تپه ساخته شده و روی آن تپه، تخت هلاکوخان قرار داده شده‌است. این تپه که به «تخت هلاکو» معروف شده بود.
حمدالله مستوفی در نزهة‌القلوب در مورد فردوس گفته‌است: «در اول شهر بزرگ بوده و این زمان شهری وسط است و وضع آن شهر چنین نهاده‌اند که اول حصاری به غایت بزرگ نهاده و خندق عمیق بی‌آب دارد و بازار درگرد حصار درآورده و شهر و خانه‌ها در گرد بازار و باغات و توتستان‌ها در گرد خانه‌ها و غله‌زار در گرد باغات و در گرد غله‌زارها بندها بسته که آب باران می‌گیرند و آب بِدان غله می‌برند و در آن بندها خربزه بی‌آب زراعت می‌کنند که به غایت شیرین می‌باشد و آبش از کاریزها است و هوای معتدل و حاصلش غله و میوه و ابریشم باشد.» این شهر دارای ارگی بزرگ بود که ساخت آن را به عمرو لیث صفاری نسبت می‌دهند. در دوره صفویه و در زمان پادشاهی شاه تهماسب اول این ارگ مرمت گردید.

تون که در دوره صفویه به خوبی رشد کرده بود، در قحطی قرن یازده بیشتر جمعیت خود را از دست داد.

در آغاز سده اخیر، هنوز فردوس از شهرهای مهم استان خراسان بود، به گونه‌ای که شهرداری فردوس که در سال 1304 تأسیس شد، از نخستین شهرداری‌های استان خراسان بزرگ بوده‌است.

وجه تسمیه تون
تون، در «معجم‌البلدان»، سفیدی روی ناخن، در «برهان قاطع»، گلخن حمام، در «مؤیدالفضلا»، جامه شبروی، در «مجمع‌اللغات»، حمام و در «فرهنگ نظام»، خزانه و گنجینه معنی شده‌است. اما به دلیل مجاورت با طبس که به معنی چشمه آبگرم است، باید مفهوم سرزمین گرم را داشته باشد.

بنابر یک قول دیگر، نام فردوس در زمان ایران باستان، «تابان» بوده‌است که پس از حمله اعراب در زبان عربی تغییر شکل یافته و به صورت تون درآمده‌است. بر طبق این قول، تابان و تابش که امروزه به نام فردوس و طبس شناخته می‌شوند، هر دو از شهرهای کهن ایران به شمار می‌روند.

گویش فردوسی
مردم فردوس به گویش فردوسی سخن می‌گویند. این گویش در میان گویش‌های فارسی در خراسان، یکی از قدیمی‌ترین گویش‌ها به شمار می‌رود که تا حد بسیار زیادی ویژگی زبان فارسی را حفظ کرده و آهنگ زبان پارسی باستان را همچنان به همراه دارد.با این که این گویش از نظر واژگان موجود در آن زیرمجموعه‌ای از زبان پارسی است، به دلیل تفاوت ساختاری که در صرف افعال و جمله‌بندی با زبان رسمی کشور داشته، نسبت به سایر گویش‌های خراسان تا حدود زیادی از آلوده‌شدن به واژگان بیگانه مصون مانده‌است. آهنگ و وزن ادای کلمات در این گویش، به گونه‌ایست که درک آن برای شنونده ناآشنا بسیار دشوار می‌نماید به طوری که اغلب آن را یک زبان و نه گویش می‌پندارند.

مردم پنج محله فردوس، اگر چه همه از گویش فردوسی استفاده می‌کرده‌اند، ولی باز هم تفاوت‌هایی در گویش محله‌های مختلف وجود داشته، ولی این جدایی و اختلاف پس از زلزله سال 1347 یکی شده و به تدریج گویش‌های محله‌ها در هم آمیخت.
این گویش در تمامی سطح شهرستان و بخش‌هایی از شهرستان‌های مجاور از جمله قائن و گناباد رواج دارد. با این وجود، این گویش در روستاهای مختلف شهرستان فردوس به صورت‌های متفاوت بیان می‌شود. نکته جالب آنکه گویش برخی از روستاها که فاصله زیادی تا شهر فردوس دارند، کاملاً شبیه مردم فردوس بوده در حالی که گویش برخی روستاها که تنها چند کیلومتر با فردوس فاصله دارند، تفاوت زیادی با فردوس دارد

قائن(خراسان جنوبی)

  • جمعیت :
    34465
  • کد تلفن :
    562
  • سایت شهرداری :
    www.ghaen.com

قائِن یا قایـِن یکی از شهرهای استان خراسان جنوبی و مرکز شهرستان قائنات در ایران است. قائن به خاطر زعفران مرغوب آن دارای شهرت است. شهر قائن که در گذشته دارای برج و بارو، کهندژ، خندق و ارگ بوده، به همراه تون (فردوس امروزی) از شهرهای مهم ایالت قهستان محسوب می‌شده‌است.

پیشینه
بر اساس آخرین یافته‌های باستان‌شناسی سابقه سکونت در شهر قائن به دوران پارینه سنگی میانی (حدود 30 هزار سال قبل) می‌رسد. بر اثر حفاری‌های باستان‌شناسی هیئت آمریکایی در غار خونیک در جنوب این شهر، تعدادی دست افزارهای سنگی مربوط به دوران پارینه سنگی میانی در این غار به دست آمد که از لحاظ مطالعات باستان‌شناسی و انسان‌شناسی بسیار حائز اهمیت است. همچنین وجود تعداد زیادی تپه‌های باستانی در اطراف شهر قائن که بر اساس مشاهدات اولیه از دوران پیش از تاریخ دارای آثار و نشانه‌هایی است که قدمت طولانی سکونت در این منطقه از کشور ایران را اثبات کرده‌است.


نقل است که شهر قائن را کی لهراسپ پدر گشتاسب ساخته‌است. مارکوپولو در سفرنامه خود از این ناحیه به نام «تونوکاین» نام برده‌است که این نام از نام دو شهر بزرگ ایالت قهستان که تون (فردوس امروزی) و قائن باشند گرفته شده‌است. همچنین درسال 444 هـ.ق ناصرخسرو قبادیانی از این شهر دیدن کرده و از استحکامات شهر و مسجد جامع آن یاد کرده‌است. ایالت قهستان، هم‌زمان با ورود اعراب به ایران، پناهگاه زرتشتیانی بود که به آن پناه آورده بودند. حمدالله مستوفی، در قرن هشتم هجری از مرکزیت قائن نسبت به آبادی‌های دیگر قهستان، و همچنین از فراوانی زعفران و میوة آن گزارش داده‌است. یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی قائن, مسجد جامع آن است که از بناهای قرن هشتم هجری می‌باشد.

آثار باستانی
آخرین بررسی‌ها در شهر قائن به شناسایی 170 اثر منجر شده است. این آثار شامل تپه‌ها و محوطه‌های باستانی، قلعه‌ها، مساجد، مقابر و آرامگاهها، خانه‌های تاریخی، درختان کهنسال، غارها، پناهگاه‌های سنگی و دژهای زیرزمینی است.

بیشترین تراکم آثار مربوط به قرون میانه اسلامی بخصوص قرن پنجم (اواخر سلجوقی) تا قرن هشتم (تیموریان) است به شکلی که اکثر تپه‌ها و محوطه‌های باستانی و قلعه‌های کوهستانی و بسیاری از غارها دارای آثاری از این دوران است. «وجود رشته کوههایی که دارای ساختار آهکی است در منطقه، باعث بوجود آمدن تعداد فراوانی غار در مناطق مختلف شهرستان قائن شده است.»

غارهای شناسایی شده بیشتر در مناطق مرکزی شهرستان پراکنده‌اند. علاوه بر شگفتیهای طبیعی که این غارها دارند وجود نشانه‌هایی از آثار تاریخی بخصوص وجود آثار معماری در بسیاری از غارها، آنها را به یکی از جاذبه‌های مهم تاریخی و گردشگری منطقه تبدیل کرده و از این نظر دارای استعدادهای بالقوه فراوانی است. همچنین این بررسی ها به شناسایی 40 قلعه تاریخی در این شهر منجر شد. بیشتر این قلعه‌ها در زمان اسماعیلیان (1000 سال پیش) ساخته شده و کاربرد نظامی داشته‌اند. قدمت بقیه قلعه‌ها به دوران ساسانی (2000 سال پیش) و سلجوقیان (هم‌زمان با اسماعیلیان) باز می‌گردد.

بر اساس آخرین یافته‌های باستان‌شناسی سابقه سکونت در شهر قائن به دوران پارینه سنگی میانی (حدود 30 هزار سال قبل) می‌رسد.

مود(خراسان جنوبی)

  • جمعیت :
    2761
  • کد تلفن :
    562

مود شهری است در استان خراسان جنوبی. این شهر در بخش مود از توابع شهرستان سربیشه قرار دارد.
جمعیت این شهر در سال 1385 برابر 2,451 نفر گزارش شده است.

نهبندان(خراسان جنوبی)

  • جمعیت :
    17264
  • کد تلفن :
    562

نیمبلوک(خراسان جنوبی)

نیمبلوک شهری است در استان خراسان جنوبی. این شهر در بخش نیمبلوک از توابع شهرستان قائنات قرار دارد.
جمعیت این شهر در سال 1385 برابر 3،886 نفر گزارش شده است

 



تاريخ : چهارشنبه ٢۱ آبان ۱۳٩۳ | ۱٠:٠۳ ‎ق.ظ | نویسنده : kourosh hasanpour | نظرات ()
.: Weblog Themes By VatanSkin :.